blanc du bois

η ιστορία της Σονέτσκα

2012-01-14T17:37:00.007+02:00

«Σονέτσκα!
Γράφω την ιστορία σου στην άκρη του Ωκεανού. (Ω! να μπορούσα να πω: «Σου γράφω απ’ τον Ωκεανό», όμως όχι!)
Γράφω την ιστορία σου στην άκρη του Ωκεανού όπου ποτέ σου δεν πήγες κι ούτε πρόκειται πια να πας. Επάνω στις ακτές του, και κυρίως επάνω στα νησιά του, υπάρχουν χιλιάδες μαύρα μάτια. Οι ναυτικοί το γνωρίζουν.»

Η ιστορία της Σονέτσκα γράφεται από την Τσβετάγιεβα μόνο μετά το νεύμα του θανάτου της Σονέτσκα, όταν το πρώτο ίχνος της απουσίας της από τη ζωή της Τσβετάγιεβα, είναι και η πρώτη στιγμή της σιωπηλής παρουσίας μέσα της, η εγκατάσταση στα ενδόμυχα της ψυχής της. Οι ήρωές της, σκιές ονείρου, τεθνεώτες, σε αδιάλειπτη αλληλεγγύη και διάλογο με τους ζωντανούς, σ’ ένα καμβά όπου η ζωή είναι προσημειωμένη στο ταμιευτήριο του θανάτου.
Πενθεί την ερωτική απώλεια, καταφάσκοντας στο ανεκπλήρωτο και βιώνοντας ποιητικά – υπερβατικά τον πόθο ως το πιο ακραίο του όριο. Πενθεί εκ των προτέρων η Τσβετάγιεβα διότι δεν μπορεί να κάνει αλλιώς, διότι γνωρίζει ήδη, και γνωρίζοντας αναγνωρίζει πίσω από την ομορφιά που τόσο αγαπά, πίσω από την παράξενη ομορφιά της Σονέτσκα, την ολοκληρωτική απουσία της μορφής, την άβυσσο. Πενθεί του έρωτα το όνομα, γιατί ενώ ένα τέτοιο πάθος μοιάζει συχνά να είναι πάθος για τη ζωή, είναι στην πραγματικότητα το πάθος θανάτου.
Η αδυναμία όμως της γλώσσας να μιλήσει για ό,τι τεκμαίρεται στην παραμεθόριο του βιώματος, να μεταπλάσσει στο ρηματικό της ιδίωμα μια εκστατική εμπειρία, ένα μεταφυσικό ρίγος:

«Το ερωτικό φιλί, είναι, από όλα τα μονοπάτια που οδηγούν στη λησμονιά του άλλου , το χειρότερο. Δεν είναι πλησίασμα, είναι φυγή από το αγαπημένο πρόσωπο.
Αρχίζεις φιλώντας μια ψυχή, συνεχίζεις φιλώντας ένα στόμα και τελειώνεις φιλώντας - το φιλί.
Εκμηδένιση.»

Γι’ αυτό ο έρωτας είναι πάντοτε νέος, γιατί πάντοτε πεθαίνει πριν το κενό, σαν άγραφο χαρτί ή σαν υπόσχεση του μηδενός, πριν προλάβει να σημαδευτεί από τα ίχνη του χρόνου, από την ειρωνική κίνηση του πιστότερου και σταθερότερου εραστή.

«Επάνω σε τόσα χέρια
τα δαχτυλίδια μου
Επάνω σε τόσα χείλη
τα τραγούδια μου
Σε τόσα μάτια μέσα
τα δάκρυά μου
Και μέσα σ’ όλους τους τόπους
η νεότητά μου»

Ο έρωτας – μαθητεία στο πένθος – για την Τσβετάγιεβα καταργεί το σύνορο που χωρίζει τον κόσμο των ζωντανών από εκείνον των νεκρών – κι έτσι, και οι μεν και οι δε πηγαινοέρχονται ελεύθερα στο χρόνο και στο διάστημα. Ο θάνατός της είναι το αντίτιμο για τη ζωή που χάρισε στους αγαπημένους της: «Όσο περισσότερο σας δίνω ζωή, τόσο περισσότερο εγώ η ίδια - πεθαίνω, παραιτούμαι από τη ζωή – πεθαίνω βαδίζοντας προς εσάς, πεθαίνω – μέσα σ’ εσάς».

Αλλά ο έρωτας εκτός από μαθητεία στο πένθος είναι πάντοτε και μια μαθητεία στο αδύνατο, στο ερωτικό ανέφικτο, την ίδια την ουσία του έρωτα, μια μαθητεία στο αδύνατο και συγχρόνως μια μαθητεία αδύνατη στον απρόσιτο άλλο, στο σκάνδαλο της πολλαπλότητας των συνειδήσεων. Μια λευκή νύχτα. Μια νύχτα λευκή.

«Και το πιο αληθινό, χωρίς αμφιβολία, είναι ότι εγώ είμαι όλοι όσοι στη διάρκεια των λευκών νυχτών τους είναι τόσο γεμάτοι από έρωτα, που ορμούν στους δρόμους, περιπλανιούνται… είμαι εγώ η ίδια μια νύχτα λευκή».

Μπορεί να υπάρξει νύχτα λευκή;
Μπορεί να υπάρξει νύχτα – που να μην είναι λευκή;
Ο Ονειροπόλος στις «Λευκές Νύχτες» του Ντοστογιέφσκι ξέρει πως όποιος βυθιστεί έστω και για μια και μοναδική φορά σε μια λευκή νύχτα, δεν πρόκειται να βγει απ’ αυτήν ποτέ. Και ο έρωτας της Τσβετάγιεβα για τη Σονέτσκα, έρωτας παράφορος και χωρίς όρια, είναι ένας έρωτας ονειροπαρμένου, γιατί «οι ονειροπαρμένοι είναι πλάσματα ουδέτερου φύλου», Λευκές Νύχτες, Φ. Ντοστογιέφσκι.

Κι αν πίσω από την πλάτη της Τσβετάγιεβα είναι η ελευθερία, μπροστά στα μάτια της είναι ό έρωτας – ο έρωτας να υπάρχεις, ή καλύτερα να μην έχεις υπάρξει έτσι ώστε να αποκτήσεις υπόσταση μέσα στον άλλο: « Παντού όπου βρέθηκα μέχρι τώρα και παντού όπου θα βρεθώ στο μέλλον – χωρίς εσάς – θα είναι : η μη ύπαρξη». Έτσι η Σονέτσκα, ή η Τσβετάγιεβα έχει μπει σ’ έναν άλλον κόσμο. Δρασκέλισε με αποσκευές τη φιλία τα Σύνορα και τα κατήργησε ώστε :

«Μπορείς λοιπόν να πεις στου χρόνου τη στιγμή:
-Διάρκεσε κι άλλο! Είσαι τόσο όμορφη».

"Η ιστορία της Σονέτσκα" Μαρίνα Τσβετάγιεβα, ΕΚΔΟΣΕΙΣ: ΝΕΦΕΛΗ

Στον Αόριστο η κοινωνία γίνεται κάτοχος του παρελθόντος της

2011-11-16T23:30:00.008+02:00

Τώρα που η δημοκρατία δέχεται ένα δυνατό χτύπημα, τώρα που ο λαός ανήμπορος παρακολουθεί τη φυγή της, θαμπωμένος από το θέαμα που του παρουσιάζει η εξουσία και οι πιστοί οπαδοί της, τώρα που η νέα ακροδεξιά, άνθρωποι των ΜΜΕ – μιντιακοί τιμητές της δήθεν «στρουκτουραλιστικής τρομοκρατίας» ρολάρουν στην πλήρη ακινητοποίηση του λαού προκειμένου να πετύχουν τη διατήρηση της συμβολικής τάξης με την αφαίρεση του δικαιώματος της επιλογής, «αποκρύπτοντας δείχνοντας» και κατασκευάζοντας το «σημαντικό», μήπως στον προμαχώνα της επιθυμίας κινούμαστε μοιραία σ’ έναν κατήφορο που μας οδηγεί να αρνηθούμε την εξέγερση ή να την μεταθέτουμε επ’ αόριστον, να την αναδρομολογούμε, να την εκλεπτύνουμε χωρίς εξεικόνιση και ανεξεικόνιστη;

Όταν μετατρέπουν την αρχή της επιβίωσης σε όπλο καθυπόταξης στα χέρια των αυτόκλητων και αυτοανακηρυγμένων φρουρών των «αξιών» της κοινωνίας προκειμένου να αποσπάσουν εκβιαστικά το προσκύνημα των υποτακτικών τους καταργώντας κάθε υπόνοια αυτονομίας ή αυτόνομης επιλογής, οι σημερινοί καλόγεροι της «εθνικής» ανάνηψης, μήπως φοβόμαστε να θελήσουμε πραγματικά αυτό που επιθυμούμε ενώπιος ενωπίω με το αδύνατο;

Το ξύπνημα από ένα όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη όταν τα υποκείμενα – πολίτες μετατρέπονται σε μονάδες μετακινούμενων φόβων και πληθυσμούς εφέδρων.

Η εξέγερση στρέφεται και περιστρέφεται ανάλογα με την ιστορία. Σ’ εμάς εναπόκειται να συντελέσουμε αυτή την κίνηση. Γιατί όμως σήμερα; Γιατί ως θεατές και αναγνώστες όλοι ξέρουμε ότι έχουμε να κάνουμε με ένα κενό εξουσίας. Η κενότητα της πολιτικής εξουσίας παρ’ όλη τη μιντιακή θεατρικοποίησή της οδηγεί ως τη «διαστροφή». Δεν υπάρχει «νόμος» αλλά «μέτρα». Τι πρόοδος! Τι ανακούφιση για τη δημοκρατία! Κι όμως, τα μέτρα επιδέχονται ένδικα βοηθήματα και παραπομπές, ερμηνείες και … παραχαράξεις. Σε τελική ανάλυση, η νέα παγκόσμια τάξη εξομαλύνει και συγχωρεί εκτροπές, είναι κανονικοποιητική και συγχρόνως διαστρέψιμη – παραχαράξιμη και γι ‘ αυτό πιο επικίνδυνη: ως καταστολή κατ’ εκτροπήν και εκτρέψιμη.

Η αναγκαιότητα μιας κουλτούρας της εξέγερσης στο πλαίσιο μιας κοινωνίας που ζει και αναπτύσσεται χωρίς να λιμνάζει, της εξέγερσης που αναπτύσσεται συνοδός της εσωτερικής εμπειρίας της ευτυχίας, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αρχής της ηδονής. Freud. Σε κοινωνικό επίπεδο, η κανονικοποιητική τάξη κάθε άλλο παρά απόλυτα πετυχαίνει το σκοπό της, καθώς αφήνει στη μοίρα τους κάποιους αποκλεισμένους- το σέρβις των κουρασμένων μηχανών προϋποθέτει τη βίαιη ή κλιμακωτή έξωση όλων όσων δεν ανταποκρίνονται στις πολλαπλές δοκιμασίες αντοχής: τους άνεργους, τα προάστια, τους άστεγους, τους ξένους ανάμεσα σε τόσους και τόσους που όταν δε διαθέτουν κουλτούρα εξέγερσης, όταν πρέπει να αρκεστούν σε οπισθοδρομικές ιδεολογίες, σε σόου και διασκεδάσεις, γίνονται αυτοί τελικά που σπάνε ό,τι βρίσκουν μπροστά τους.

Ο μοντέρνος μας κόσμος έχει φτάσει σ’ ένα σημείο ανάπτυξης όπου ένας ορισμένος τύπος κουλτούρας βρίσκεται υπό απειλή. Όχι η κουλτούρα του σόου, όχι η κουλτούρα της συναινετικής πληροφόρησης που ευνοούνται από τα μίντια αλλά η κουλτούρα ή και η τέχνη της εξέγερσης. Και αφού έτσι έχει η κατάσταση, δικαιούμαστε να αναρωτηθούμε ποιος μπορεί να εξεγερθεί και εναντίον ποιου; Και πώς; Μέσω ενός ζάπινγκ εικόνων; Και εμείς αγωνιούμε, είμαστε άνω – κάτω. Δεν ξέρουμε πού πάμε. Άραγε μπορούμε να πάμε κάπου; Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την καταστροφή των θεμελίων μας. Αυτή η αγωνία δεν είναι μονάχα αρνητική, αφού, από το απλό γεγονός ότι προτείνεται μια εγκατάσταση για εκείνη τη θέση όπου καταλύεται το θεμέλιο, την ίδια τη στιγμή ανακύπτει μια διερώτηση, ένα ερώτημα, μια ανα – τροπή, μια ανα – στροφή με την ετυμολογική έννοια του όρου (επιστροφή προς το αόρατο, άρνηση και μετατόπιση). Αυτή η εμπειρία προς το άγνωστο, η έκπληξη, ο πόνος, η έκσταση έπειτα από την κατανόηση του πλήγματος είναι ακόμη δυνατή; Αφού περάσουμε το στάδιο της απογοήτευσης, προσωπικά ας καλωσορίσω αυτή την εμπειρία.

Ακόμη και ο Freud επιμένει να μιμηθούμε την εξέγερση στο μύθο του που παρουσιάζει στο «Τοτέμ και Ταμπού» όχι για να την αναπαραστήσουμε έτσι όπως ήταν, αλλά να την επικαιροποιήσουμε με τη μορφή εορταστικής ή θυσιαστικής αναμνημόνευσης η οποία θα εμπεριέχει τη χαρά του αρχικού εγκλήματος, την ενοχή, τη μεταμέλεια, την εξιλέωση. Και όταν τα κέρδη που αντλούμε από το κοινωνικό συμβόλαιο κινδυνεύουν να εκλείψουν «λόγω των μεταβαλλόμενων συνθηκών ζωής», ανεργία, αποκλεισμός, έλλειψη χρημάτων, έλλειψη ικανοποίησης σε κάθε επίπεδο, η συσπείρωσή μας στο πλαίσιο του κοινωνικού δεσμού αποσυντίθεται, η υπεραξία που «εγώ» αποκόμιζα από την εισχώρησή μου στο socius καταρρέει.

Το «Εμείς» και το «Εγώ» είναι διαμορφωμένα από πολλαπλές όψεις και αυτή η πολυφωνία που μας καταθλίβει ή μας κάνει να απολαμβάνουμε, που μας εκμηδενίζει ή μας εξυμνεί, αντηχεί μέσα στην πολυσημία των λεκτικών μας συναλλαγών, αποσπά το στοχασμό από τα ορθολογικά κελύφη και παραχωρεί ένα υποκείμενο που έχει καταστεί έκκεντρο στις συγκρούσεις του Είναι. Το θέμα δεν είναι να ωθούμε στα άκρα την απαίτηση της καθολικότητας και την απαίτηση της ενικότητας σε κάθε δεσμό, καθιστώντας αυτή την ταυτόχρονη κίνηση ελατήριο της σκέψης και γλώσσας. Έτσι σ’ έναν τόπο υποκειμενικής ασυναρτησίας, δυσχέρανσης της υποκειμενικότητας, σ’ έναν τόπο όπου αποσυνδέονται το κατονομαστό και το ακατανόμαστο, το ορμικό και το συμβολικό, η γλώσσα και αυτό που δεν είναι γλώσσα, το «υποκείμενο υπό διεξαγωγή» εξεγείρεται, αναδιατυπώνει τον ψυχικό του χάρτη από μια επιθυμία να ανατρέψει τον κόσμο, τον εαυτό του, τον Άλλο, τον Έρωτα και το Θάνατο.

Ας εγκαταλείψουμε μια για πάντα τα ατομικά μας κελιά στα οποία έχουμε εγκλωβιστεί. Ας συνειδητοποιήσουμε πως ό,τι ήταν κάποτε ονειρικό, βασιζόταν πάντα στον εφιάλτη του διπλανού μας. Τώρα που πονάς.. γιάτρεψε την πληγή σου! Ο παλιός κόσμος είναι πίσω μας. Στα συντρίμμια του αναδύεται ένας καινούριος , ικανός να εμπνέεται από τα μεγάλα μας όνειρα. Αρκεί να τον νοηματοδοτήσουμε.

«Δεν υπάρχουν διέξοδοι για να επιλέξει κανείς. Η διέξοδος είναι κάτι που το επινοείς. Και καθένας, όταν επινοεί τη διέξοδό του, επινοεί τον εαυτό του. Ο άνθρωπος είναι κάτι που επινοείται κάθε μέρα».J.P.Sartre

Ύστερα από μακριές νύχτες μαθαίνουμε την ταυτότητα του στοχασμού και της ελευθερίας. Την επόμενη φορά που θα θυμηθείτε την εξέγερση, μην εμπιστευτείτε τους ειδικούς της επανάστασης… μας την έχουν στημένη στη γωνία.

"Νόημα και μη νόημα της εξέγερσης" Julia Kristeva, Εκδόσεις Scripta

Προμηθέας ελεύθερος δεσμώτης

2011-08-02T13:48:00.007+03:00

Μέσα από το σοκ και την αίσθηση του παραλόγου που δημιουργούνται στον αναγνώστη από την εμφάνιση μυθολογικών προσώπων και καταστάσεων στο Παρίσι στο τέλος του 20^ου αιώνα ο Αντρέ Ζιντ με τις αλληγορικές του φάρσες αναζητά όπως και οι ήρωές του στο «Προμηθέας ελεύθερος δεσμώτης» την προσωπικότητά του ή την ιδιοσυγκρασία του.

Ο Προμηθέας κουρασμένος στην κορυφή του Καυκάσου από τα τείχη, τις αλυσίδες, τους ζουρλομανδύες, τους ενδοιασμούς, τα τραύματα, τις ουλές και εκζέματα, τις ψυχολογικές εγχαράξεις στο ατομικό ασυνείδητο, αποφάσισε μια μέρα του φθινοπώρου και κατηφόρισε το βουλεβάρτο που οδηγεί από την πλατεία Μαντλέν στην Όπερα για να σώσει την εμπειρία από το ναυάγιο της σιωπής. Ο ενεστώτας του βίου του είναι ένας προσωρινός καταυλισμός για τη μελλοντική Εδέμ και όπου οι έννοιες πρέπει να συσταλούν για να χωρέσουν στο εμβαδό του οράματός του.

Ο σερβιτόρος ενός εστιατορίου, ως ρακοσυλλέκτης που ψάχνει το νόημά του στην ενδοχώρα του ιδιωτικού του βίου, έτσι κι αλλιώς στο σκοτάδι ενός λειψού εγώ, εξηγεί στον Προμηθέα τον τρόπο αναζήτησης της «αναίτιας ενέργειας»:

« Μια πράξη που δεν την υποκινεί τίποτα. Καταλαβαίνετε; Ούτε το συμφέρον ούτε το πάθος, τίποτα. Μια ανιδιοτελής πράξη, που γίνεται αφ’ εαυτής – επίσης η πράξη χωρίς σκοπό, άρα χωρίς αφέντη, η ελεύθερη πράξη, ή μήπως η αυτόχθων Πράξις;»

Μετά την ιστορία του Κόκλη και του Δαμοκλή το αίτημα είναι σαφές: τα διεστώτα πρέπει να συγκολληθούν, οι ρωγμές να κλείσουν, οι σπασμένοι κρίκοι να αποκατασταθούν, ο Προμηθέας καλεί το μεγάλο του αετό με τα λίγα γλωσσικά του αποθέματα δαπανημένα στο ΟΛΟΝ: «Το πολύ – πολύ να είναι καμιά συνείδηση».

Μερικές μέρες αργότερα ο Προμηθέας, θύμα της φροντίδας του σερβιτόρου, βρέθηκε φυλακισμένος ως κατασκευαστής σπίρτων άνευ αδείας. Η φυλακή, απομονωμένη από τον υπόλοιπο κόσμο, είχε για μοναδική θέα τον ουρανό.

«Και, μέσα στην πλήξη του, ο Προμηθέας το βράδυ κάλεσε τον αετό του. – Ο αετός ήρθε.

«Σε περίμενα από καιρό», είπε ο Προμηθέας.

«Τότε γιατί δεν με καλούσες νωρίτερα;» απάντησε ο αετός.

Για πρώτη φορά, ο Προμηθέας είδε τον αετό του κουρνιασμένο ανεπιτήδευτα πάνω στα στραβωμένα κάγκελα του μπουντρουμιού. Στο χρυσό χρώμα της δύσης, ο αετός έδειχνε ακόμη πιο μουντός, ήταν γκρίζος, άσχημος, καχεκτικός, σκυθρωπός, παραιτημένος, άθλιος. Φαινόταν υπερβολικά αδύνατος για να πετάξει, κοιτώντας τον, ο Προμηθέας έκλαψε από συμπόνια για τον αετό του.

«Πιστό πουλί», του είπε, «φαίνεται να υποφέρεις – λέγε: τι έχεις;»

«Πεινάω», είπε ο αετός.

«Φάε», είπε ο Προμηθέας, αποκαλύπτοντας το συκώτι του.

Το πουλί έφαγε.

«Με πονάς», είπε ο Προμηθέας.

Ο αετός όμως δεν είπε τίποτε άλλο εκείνη τη μέρα.

Ήρθε η άνοιξη. Γύρω από τα κάγκελα του πύργου άνθισε το αγιόκλημα ευωδιαστό.

«Κάποια μέρα θα φύγουμε» , είπε ο αετός.

«Αλήθεια;» αναφώνησε ο Προμηθέας.

«Ναι, επειδή εγώ έχω γίνει πολύ δυνατός κι εσύ πολύ αδύνατος και μπορώ να σε πάρω μαζί μου.»

«Αετέ, αετέ μου… πάρε με μαζί σου»

Και ο αετός σήκωσε ψηλά τον Προμηθέα και τον πήγε στην αίθουσα των Νέων Φεγγαριών για να μιλήσει:

Από την παράσταση του Θ. Τερζόπουλου" Προμηθέας Δεσμώτης" στη Γερμανία 2010

«Κύριοι, ασχολήθηκα με τους ανθρώπους πολύ περισσότερο απ’ ότι σας είπα. Κύριοι, έχω κάνει πολλά για τους ανθρώπους. Κύριοι, έχω αγαπήσει τους ανθρώπους παθιασμένα, σφοδρά, οικτρά. Και έχω κάνει τόσα γι’ αυτούς, που δεν θα υπερέβαλα αν έλεγα ότι οι άνθρωποι είναι δικό μου δημιούργημα, επειδή, πριν από μένα, τι ήταν; Υπήρχαν , αλλά δεν είχαν συνείδηση της ύπαρξής τους. Έφταιξα εγώ τη συνείδηση, κύριοι, μ’ όλη μου την αγάπη γι’ αυτούς, σαν μια φωτιά για να τους φωτίζει. Η πρώτη συνείδηση που απέκτησαν ήταν η συνείδηση της ομορφιάς τους… άλλωστε, έχοντας φτιάξει τον άνθρωπο κατ’ εικόνα και ομοίωσή μου, καταλαβαίνω τώρα πως μέσα σε κάθε άνθρωπο υπήρχε κάτι που περίμενε να εκκολαφτεί. Στον καθένα τους υπήρχε το αυγό του αετού… Και πάλι δεν μπορώ να ξέρω, δεν μπορώ να τα εξηγήσω όλα αυτά.. Αυτό που ξέρω είναι ότι επειδή δεν ήμουν ικανοποιημένος που τους είχα δώσει τη συνείδηση της ύπαρξής τους, θέλησα να τους δώσω κι έναν λόγο ύπαρξης. Τους έδωσα τη φωτιά, τη φλόγα κι όλες τις τέχνες που τρέφονται απ’ αυτή. Θερμαίνοντας το πνεύμα τους, έκανα να εκκολαφτεί μέσα τους η αδηφάγος πίστη στην πρόοδο. Κι αισθανόμουν μια παράξενη χαρά που η υγεία του ανθρώπου φθειρόταν για να την παραγάγει. Όχι πια πίστη στο καλό, αλλά μια άρρωστη ελπίδα για το καλύτερο. Η πίστη στην πρόοδο, κύριοι, είναι ο αετός τους. Οι αετοί μας είναι ο λόγος της ύπαρξής μας. Η ευτυχία του ανθρώπου λιγόστευε, λιγόστευε, κι εγώ αδιαφορούσα: ο αετός είχε γεννηθεί. Δεν αγαπούσα πια τους ανθρώπους, αγαπούσα εκείνο που ζούσε απ’ αυτούς. Σας λέω όμως τούτο: ό,τι κι αν είναι, ο αετός μας κατατρώγει, διαστροφή ή αρετή, καθήκον ή πάθος».

Το τέλος επιφυλάσσει ένα χαρούμενο περιβάλλον για τον Προμηθέα που άξεστος, ανοίκειος, Βουλγαροκτόνος και ανυπόληπτος ακολουθώντας το «Άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς», σκοτώνει τον αετό του και προχωρώντας στο βουλεβάρτο του Παρισιού, έχοντας μαζί του την ηρωίδα από την προηγούμενη νουβέλα, «Τέλματα», αφήνοντας πίσω του ιζήματα ενοχών ή αυτομομφής, ανακαλύπτει το μυστικό του γέλιου, ανακαλύπτει την προσωπικότητά του, ανακαλύπτει ότι η αναίτια πράξη δεν είναι απλώς μια ανιδιοτελής επαναστατική πράξη του ατόμου εναντίον των κοινωνικών συμβάσεων, αλλά και ένα παιχνίδι που κρύβει το στοιχείο της έκπληξης, μια απρόβλεπτη ηδονή, μια άμεση δράση του ασυνειδήτου ακόμα κι αν ο ίδιος κάνει ό,τι του είναι δυνατόν για να το αποφύγει ή για να το αρνηθεί, ανακαλύπτει μια ταυτότητα που μασκαρεύεται σε ετερότητα.

Το νιώθεις, δεν είναι νέκυια αυτό που ζεις διαβάζοντάς το. Είναι επιστροφή σε κάτι που μαρμαίρει.

Αντρέ Ζιντ "Ο Προμηθέας ελεύθερος δεσμώτης" Εκδόσεις Καστανιώτη- FAQ

Tira o retrato

2011-05-14T20:14:00.009+03:00

Τώρα που τα αρώματα των Τροπικών και η πρωτόγονη χάρη των ανθρώπινων υπάρξεων έχουν φθαρεί σε μια υπόθεση με αμφίβολα αποτελέσματα, που νεκρώνει τις επιθυμίες μας και μας καταδικάζει στη συλλογή μόνο νοθευμένων αναμνήσεων ή αναπαραστάσεων, για τους ιθαγενείς του Claude Levi – Strauss δεν υπάρχει πια τίποτα που να προσδοκούν από την κοινωνία. Ακόμη κι αν σκεφτόταν ότι ο μόνος τρόπος να κατανικήσουν τη μοίρα τους ήταν να διακινδυνεύσουν πάνω στις κοφτερές άκρες των βράχων όπου οι κοινωνικοί τύποι χάνουν τη σημασία τους και όπου οι εγγυήσεις και οι απαιτήσεις της ομάδας παύουν να υπάρχουν, θα έφταναν στα σύνορα του πολιτισμού, στα όρια της φυσικής αντίστασης, του φυσικού και ηθικού πόνου. Έτσι σ’ ένα άπληστο κοινό του δικού μας πολιτισμού που κραδαίνει τα έγχρωμα φωτογραφικά άλμπουμ, τα οποία αντικατέστησαν τις κατεστραμμένες μάσκες των ιθαγενών, που θέλει με πάθος να χορτάσει μέσα από τις σκιές τους τον νοσταλγικό κανιβαλισμό μιας ιστορίας, το πέρασμα στο στοχασμό του Σατωμπριάν, έστω κι αν ο χρόνος μ’ έναν απρόσμενο τρόπο μακραίνει τον ισθμό της πραγματικότητας, ακινητοποιεί:" Κάθε άνθρωπος φέρνει μέσα του έναν κόσμο σύνθετο απ’ όλα όσα είδε και αγάπησε και στα οποία επιστρέφει αδιάκοπα, ενώ ταυτόχρονα διατρέχει και φαίνεται να κατοικεί ένα ξένο κόσμο."

Είναι κι αυτό που κάνει τον Claude Levi – Strauss να σημειώνει: «Η θύμηση είναι μεγάλη ηδονή για τον άνθρωπο, αλλά μόνο όταν συνοδεύεται από τη μνήμη εκείνη που δεν αναπαράγει τα γεγονότα με την ακρίβεια που έγιναν, γιατί στους ανθρώπους αρέσει να θυμούνται τα περασμένα, λίγοι όμως θα δέχονταν να τα ξαναζήσουν με όλους τους κόπους και τους πόνους. Η ανάμνηση είναι η ίδια η ζωή αλλά με μια άλλη ταυτότητα. Γι’ αυτό όταν ο ήλιος γέρνει προς τη στιλπνή και ήρεμη επιφάνεια της θάλασσας, όμοιος με τον οβολό ενός ουράνιου φιλάργυρου, ή όταν ο δίσκος του τέμνει την κορυφή των βουνών σαν ένα σκληρό φύλλο με πριονωτές άκρες, ο άνθρωπος έχει, μέσα σε μια σύντομη φαντασμαγορία, την εξαιρετική αποκάλυψη των αδιαφανών δυνάμεων, των νεφών και των αστραπών των οποίων στο βάθος του εαυτού του και σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, είχε αόριστα διακρίνει τις σκοτεινές συγκρούσεις».

Οι άνθρωποι αφημένοι σήμερα στο χάος που δημιούργησε η ιστορία, μετακινούνται ανήσυχοι προς όλες τις κατευθύνσεις με κίνητρα τόσο στοιχειώδη όσο ο φόβος, ο πόνος και η πείνα.

«Πρέπει να είναι κανείς πολύ αφελής ή κακόπιστος για να φαντάζεται ότι οι άνθρωποι διαλέγουν τα πιστεύω τους ανεξάρτητα από τις συνθήκες ζωής τους. Γιατί δεν είναι τα πολιτικά συστήματα που προσδιορίζουν το σχήμα της κοινωνικής ύπαρξης, αλλά είναι αντίθετα οι συνθήκες της ζωής που δίνουν νόημα στις ιδεολογίες που τις εκφράζουν: οι ιδεολογίες είναι τα σημεία εκείνα που δεν γίνονται διάλεκτος παρά μόνο με την παρουσία των αντικειμένων στα οποία αναφέρονται. Αυτή τη στιγμή η παρεξήγηση μεταξύ Δύσης και Ανατολής τοποθετείται βασικά στη σημασία των εννοιών ή «των σημαινόντων» τα οποία προσπαθούμε να διαδώσουμε στη Δύση και που αναφέρονται σε «σημαινόμενα» που στην Ανατολή είναι διαφορετικά ή ανύπαρκτα. Αντίθετα, αν ήταν δυνατόν να αλλάξουν οι συνθήκες, πολύ λίγο θα ενδιέφερε τα θύματά τους αν αυτό θα συνέβαινε μέσα σε πλαίσια που εμείς οι δυτικοί μπορεί να τα κρίναμε ανυπόφορα. Γιατί αυτοί δεν θα αισθανόταν να γίνονται σκλάβοι αλλά μάλλον ελεύθεροι όταν θα ενέδιδαν στην καταναγκαστική εργασία, στην τροφή με το συσσίτιο και στην κατευθυνόμενη σκέψη, αφού θα ήταν γι’ αυτούς το ιστορικό μέσο με το οποίο θα κατόρθωναν να αποκτήσουν δουλειά, τροφή και μια υποψία πνευματικής ζωής. Έτσι τα αρνητικά στοιχεία αυτής της διαδικασίας θα εξαφανίζονταν με την αποκάλυψη της προσφερόμενης πραγματικότητας που τους την είχαμε αρνηθεί θεωρώντας την σαν φανερή από πάντα.»

Αναφερόμενος στην κοινωνία Μπορόρο περιγράφει το «σπίτι των ανδρών» σαν κέντρο κοινωνικής και θρησκευτικής ζωής που επιτρέπει ένα λεπτό παιχνίδι των θεσμών: συνοψίζει και επιβεβαιώνει τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπου και σύμπαντος, μεταξύ κοινωνίας και μεταψυχικού κόσμου, μεταξύ ζωντανών και νεκρών.

Μελετώντας τον πληθυσμό Ναμπικάρα ο Claude Levi – Strauss αναπτύσσει τις σκέψεις του για τη γραφή, όχι σαν το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης και επίπονης μάθησης αλλά σαν σύμβολο που ο ρόλος του είχε μάλλον κοινωνιολογικό παρά διοικητικό χαρακτήρα για να καταλήξει:

«Η γραφή είναι παράξενη εφεύρεση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι επέφερε βαθιές μεταβολές στις συνθήκες της ανθρώπινης ύπαρξης και ότι αυτές οι μεταβολές ήταν αναγκαστικά διανοητικής φύσης. Η κατάκτηση της γραφής αυξάνει με θαυμαστό τρόπο την ικανότητα των ανθρώπων να διαφυλάττουν τις γνώσεις τους. Θα μπορούσε να την δει κανείς σαν μια τεχνητή μνήμη, η εξέλιξη της οποίας θα έπρεπε να συνοδεύεται από μια καλύτερη ενημέρωση για το παρελθόν και επομένως από μια μεγαλύτερη ικανότητα για την οργάνωση του παρόντος και του μέλλοντος. Αφού αποκλείσαμε όλα τα κριτήρια που έχουν επινοηθεί για τη διάκριση μεταξύ βαρβαρότητας και πολιτισμού, δεν μπορούμε όμως να μην κρατήσουμε τουλάχιστον ένα, αυτό που λέει ότι υπάρχουν λαοί με ή χωρίς γραφή. Οι πρώτοι είναι ικανοί να συσσωρεύουν τις παλιές γνώσεις και να προχωρούν έτσι πιο γρήγορα προς το σκοπό τους, ενώ οι δεύτεροι είναι ανίκανοι να συγκρατήσουν το παρελθόν πέρα από το στενό περιθώριο της ατομικής μνήμης και παραμένουν φυλακισμένοι μιας κυμαινόμενης ιστορίας που θα στερείται δύο πράγματα: μια αφετηρία και μια διαρκή συνείδηση ενός στόχου…Το μόνο φαινόμενο που συνοδεύει πάντα τη γραφή είναι η δημιουργία πόλεων και αυτοκρατοριών, δηλαδή η ενσωμάτωση σε ένα πολιτικό σύστημα ενός σημαντικού αριθμού ατόμων και η ιεράρχησή τους σε κάστες και τάξεις… Πρέπει να παραδεχτούμε ότι ο πρωταρχικός ρόλος της γραπτής επικοινωνίας είναι η διευκόλυνση της υποδούλωσης. Η χρήση της γραφής για αφιλοκερδείς σκοπούς, δηλαδή σαν πηγή διανοητικής και αισθητικής ευχαρίστησης είναι δευτερεύων παράγοντας και πολύ συχνά περιορίζεται σε ένα μέσο που ενισχύει, δικαιολογεί και καλύπτει τον πρωταρχικό ρόλο της…Γιατί, αν η γραφή δεν ήταν ικανή μόνη της να στηρίξει τις γνώσεις, ήταν ίσως απαραίτητη για την επιβολή της εξουσίας. Αν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά την κατάσταση θα δούμε ότι η συστηματική ανάπτυξη της καταναγκαστικής εκπαίδευσης των ευρωπαϊκών κρατών συνδυάζεται με την εξάπλωση της στρατιωτικής υπηρεσίας και την προλεταριοποίηση. Ο αγώνας ενάντια στον αναλφαβητισμό είναι έτσι στενά δεμένος με την αύξηση της κυβερνητικής εξουσίας πάνω στους πολίτες. Καθένας πρέπει να μάθει να διαβάζει για να μπορεί η κυβέρνηση να λέει: η άγνοια του νόμου είναι αδικαιολόγητη.»

Παραιτούμενος από την ιδέα του ύπνου, αδιάφορος για τον καιρό, μετά από πολλούς μήνες ξηρασίας, κρεμώντας την αιώρα του στα δέντρα της όχθης του ποταμού Ρίο Μασάντο, συγκρατεί την ιστορία του Εμίντζιο:

«Ένας χήρος με ένα μοναχογιό, ήδη έφηβο, τον κάλεσε μια μέρα, για να του πει ότι ήταν καιρός πια να παντρευτεί. «Τι πρέπει να κάνω για να παντρευτώ;» ρώτησε ο γιος. «Είναι πολύ απλό, του είπε ο πατέρας του, δεν έχεις παρά να επισκεφτείς τους γείτονές μας και να προσπαθήσεις να αρέσεις στην κόρη τους». «Ναι, αλλά δεν ξέρω πώς να φερθώ για να αρέσω σε μια κοπέλα!». «Να παίζεις κιθάρα, να είσαι χαρούμενος, να γελάς και να τραγουδάς!». Ο γιος πήγε να εκτελέσει ότι του είπε ο πατέρας του αλλά έφτασε την ώρα που ο πατέρας της κοπέλας είχε μόλις πεθάνει. Η στάση του κρίθηκε απρεπής και τον έδιωξαν με τις πέτρες. Ξαναγύρισε στον πατέρα του και του παραπονέθηκε, αυτός του εξήγησε τη στάση που έπρεπε να τηρήσει σε μια παρόμοια περίπτωση. Ο γιος ξαναπήγε στους γείτονες ακριβώς τη στιγμή που είχαν σκοτώσει ένα γουρούνι. Όμως πιστός στο τελευταίο του μάθημα άρχισε να κλαίει με λυγμούς: «Τι θλιβερό! Ήταν τόσο καλό! Το αγαπούσαμε τόσο! Ποτέ δε θα βρούμε καλύτερο!». Αγανακτισμένοι, οι γείτονες τον έδιωξαν. Στην επιστροφή, διηγήθηκε στον πατέρα του το καινούριο του πάθημα και πήρε καινούριες υποδείξεις για τη συμπεριφορά του. Στην τρίτη του επίσκεψη, οι γείτονες ασχολούνταν με το να αφαιρούν τις κάμπιες από τον κήπο. Πάντα καθυστερημένος στο μάθημά του ο νεαρός άρχισε να ξεφωνίζει από χαρά: «Τι αφθονία! Εύχομαι τα ζώα αυτά να πολλαπλασιάζονται στα εδάφη σας και να μην σας λείψουν ποτέ!». Τον έδιωξαν πάλι θυμωμένοι. Μετά την τρίτη αποτυχία, ο πατέρας διέταξε το γιο του να φτιάξει μια καλύβα και τον έστειλε στο δάσος να κόψει ξύλα. Όμως ο λυκάνθρωπος πέρασε από εκεί τη νύχτα και βρήκε το μέρος κατάλληλο και για δική του κατοικία, έτσι, άρχισε κι αυτός να δουλεύει. Την άλλη μέρα το πρωί ο νέος ξαναγύρισε στο γιαπί και βρήκε το έργο του αρκετά προχωρημένο: «Ο Θεός με βοηθά!» σκέφτηκε γεμάτος ικανοποίηση. Έτσι έκτιζαν μαζί, ο νέος με τη μέρα , ο λυκάνθρωπος τη νύχτα, και η καλύβα τέλειωσε. Για να την εγκαινιάσει ο νέος αποφάσισε να προσφέρει γεύμα ένα ζαρκάδι και ο λυκάνθρωπος ένα νεκρό. Το πρωί ο νεαρός έφερε το ζαρκάδι και τη νύχτα ο λυκάνθρωπος έφερε το πτώμα. Όταν την άλλη μέρα ο πατέρας πήγε σαν προσκαλεσμένος να λάβει μέρος στο συμπόσιο είδε στο τραπέζι ένα νεκρό αντί για ψητό και τότε είπε στο παιδί του: «Σίγουρα γιε μου, δεν κάνεις για τίποτα…».

Το να αποσπάσαι είναι μια δυνατότητα ζωτικής σημασίας για τη ζωή και συνίσταται στο αντίκρισμα ενός ορυκτού πιο όμορφου από όλα τα έργα μας, στο άρωμα που είναι σοφότερο από τα βιβλία μας όταν το ρουφά κανείς από το βάθος ενός μίσχου, ή το κλείσιμο του ματιού, του τόσου βεβαρυμένου από καρτερία, από γαλήνη.

«Στις ευρωπαϊκές πόλεις το πέρασμα του χρόνου δημιουργεί μια εξέλιξη ενώ στις αμερικάνικες προξενεί ένα μαρασμό. Γιατί δεν είναι μόνο φρεσκοφτιαγμένες άσχημα. Από την ώρα της κατασκευής τους οι νέες συνοικίες δεν φαίνονται να αποτελούν μέρος της πόλης: είναι πάρα πολύ λαμπερές, πάρα πολύ καινούριες, πάρα πολύ χαρούμενες για να μπορούν να χαρακτηριστούν σαν τέτοιες. Νομίζει μάλλον κανείς πώς βρίσκεται στο πανηγύρι μιας έκθεσης που στήθηκε για μερικούς μήνες. Μετά απ’ αυτήν την προθεσμία, η γιορτή τελειώνει και αυτά τα μεγάλα μπιμπελό χάνονται: οι προσόψεις των σπιτιών αυλακωμένες από την κάπνα και τη βροχή ανοίγουν, το στυλ παλιώνει και η αρχική διάταξη εξαφανίζεται από τις κατεδαφίσεις που προξενεί μια νέα κατασκευαστική μανία. Δεν πρόκειται για αντιπαράθεση καινούριων πόλεων σε παλιές αλλά για πόλεις σε ταχύρυθμη εξέλιξη που έρχονται να συγκριθούν με πόλεις βραδύρυθμης ανάπτυξης. Μερικές πόλεις της Ευρώπης αποκοιμούνται γλυκά μέσα στη φθορά τους, αυτές του Νέου Κόσμου ζουν πυρετώδικα σε μια χρόνια αρρώστια, διαρκώς νέες, χωρίς να είναι όμως ποτέ υγιείς.»

Ο τεθλασμένος κύκλος χιλιάδων χιλιομέτρων τελειώνει για τον Claude Levi – Strauss μέσα στη νύχτα Ο τεθλασμένος κύκλος του καθενός μας τελειώνει μέσα σε μια νύχτα στην οποία βαδίζουμε ψηλαφιστά γιατί είναι πολύ σκοτεινή για να τολμήσουμε να κάνουμε κάποιες υποθέσεις γύρω από αυτή: δεν μπορούμε να ξέρουμε ούτε ακόμη αν είναι προορισμένη να διαρκέσει!

"Θλιβεροί Τροπικοί"

Claude Levi - Strauss, Εκδόσεις Χατζηνικολή

Το εμβατήριο του Ραντέτσκυ

2011-04-16T14:36:00.004+03:00

«Σηκώθηκε για να κλείσει την ανοιχτή πόρτα της ντουλάπας. Εκεί μέσα κρεμόταν καθαρό κι ολόισιο ένα καλοσιδερωμένο πτώμα : ο ελεύθερος, σκούρος, γκρίζος, πολίτης Τρόττα. Το σανιδένιο πορτόφυλλο της ντουλάπας έκλεισε. Σαν καπάκι από κάσα. Και τον έθαψε! Τον έθαψε!»

Το «Εμβατήριο του Ραντέτσκυ» ,ένα μελαγχολικό ρέκβιεμ στο λυκόφως της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, του ανέστιου γόνου της Γιόζεφ Ροτ ανήκει στην παροπλισμένη κατηγορία των γνήσιων αριστουργημάτων του 20ου αιώνα. Το βιβλίο και ο ίδιος ο συγγραφέας αφουγκράζεται ανεπανάληπτα το ψυχορράγημα, επιθανάτιο ρόγχο μιας ολόκληρης εποχής, η οποία σηματοδοτεί το πέρασμα από τις αχανείς αυτοκρατορίες στη θέσπιση αυτόνομων εθνικών κρατών και την εδραίωση του νεωτερικού, εξατομικευμένου υποκειμένου. Η εξιστόρηση του βίου τριών γενεών της οικογένειας Τρόττα κατορθώνει να αποδώσει πολύ καλά την μεταιχμιακή εποχή των ραγδαίων κοινωνικοπολιτικών αλλαγών.

«Τα πάντα έτρεμαν και σειούνταν, από την αναστάτωση που τους προκαλούσαν οι λέξεις – οι λέξεις που έμεναν κλειδωμένες κι ανείπωτες μέσα στο στόμα».

Το μυθιστόρημα φιλτράροντας μεγάλα ιστορικά γεγονότα διασώζει έναν δυσπέλαστο ρεαλισμό μέσα από τα μάτια των ηρώων, διαρθρώνοντας μια σειρά αντιθετικών ζευγών (πρόσωπα ή πράξεις) με άξονα την απερχόμενη ιεραρχικά δομημένη παραδοσιακή κοινωνία (μετεξέλιξη της μεσαιωνικής) και την επερχόμενη μαζική ταξική δημοκρατία. Μαθαίνει κανείς για τα αδυσώπητα παιχνίδια της Ιστορίας και ακούει μελωδικές φράσεις από κόσμους που χάθηκαν μαζί με τις αυτοκρατορίες τους, τα σύμβολά τους, τις αυταπάτες τους. Οι ήρωες ζουν κυριολεκτικά στην κόψη του χρόνου, του παλιού, και πεθαίνουν στην όψη του χρόνου, του νέου, ανάμεσα σ’ ένα παρελθόν που τρίζει και καταρρέει και σ’ ένα μέλλον που οι ίδιοι βεβαίως δε βιάζονται καθόλου να το γευτούν.

«Ο νεαρός ανθυπολοχαγός έσφιξε τις χλομές, αδύναμες γροθιές του ενάντια στον αδήριτο μαύρο νόμο, που φέρνει μία μία τις ταφόπλακες προς το μέρος του καθενός, που δεν φράζει με τίποτα την αμείλικτη αναλγησία του Ποτέ, που δεν εννοεί να φωτίσει έστω αμυδρά το αιώνιο σκοτάδι. Έσφιξε τις γροθιές του και πλησίασε το παράθυρο, σαν να ‘θελε να τα βάλει με τον ουρανό τον ίδιο.»

Τα πρόσωπα του μυθιστορήματος, τα οποία βρίσκονται στο μεταίχμιο των δυο εποχών, βιώνουν τη σταδιακή αποσάθρωση των αξιών, ως ξεγύμνωμα κάθε πράξης από το νόημά της, ως σταδιακή εξαφάνιση του νοήματος της ύπαρξης. Ο Σλοβένος ανθυπολοχαγός Τρόττα, ο οποίος στη μάχη του Σολφερίνο σώζει τον Αυτοκράτορα από βέβαιο θάνατο αποτελεί το αρνητικό του εγγονού του, ανθυπολοχαγό Κάρλ Γιόζεφ Τρόττα, ο οποίος γνωρίζει έναν εξευτελιστικό , άχρηστο θάνατο τις πρώτες μέρες του Α’ Παγκοσμίου πολέμου, έχοντας δυο κουβάδες νερό στα χέρια του κι όχι το όπλο του. Έτσι ενώ ο πρώτος Τρόττα σώζει τον Αυτοκράτορα κερδίζοντας τον τίτλο του βαρόνου και ανοίγει τη γενιά του στην αριστοκρατία, ο εγγονός του σώζει το μαγαρισμένο – μακιγιαρισμένο από τα μυγοχέσματα πορτρέτο του Αυτοκράτορα που κοσμεί – διακοσμεί οίκο ανοχής- επαρχιακό μπορντέλο.

«… τον βασάνιζε απερίγραπτα η επίγνωση πώς είχε γίνει εργαλείο στα χέρια της δυστυχίας».

Ο πρώτος διακινδυνεύει για τον Αυτοκράτορα – πατρίδα, ο δεύτερος για τους διψασμένους απάτριδες συμπολεμιστές του. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε μια θυσία – αυτοθυσία που καταθέτει και προασπίζει έναν τρόπο ζωής, στη δεύτερη έχουμε μια θυσία – αυτοθυσία χωρίς αντίκρισμα, τον άχρηστο θάνατο ενός ανέστιου και διαλυμένου από τα χρέη και το ποτό ανθρώπου υποκόσμιου. Και στη μέση, ανάμεσα στον παππού – ήρωα και στον εγγονό – ατιμία της ζωής, ο πατέρας του Κάρλ Γιόζεφ, έπαρχος Τρόττα, αποτελεί το αντίγραφο του Αυτοκράτορα. Στην κρυσταλλικά φωτιζόμενη σκηνή της συνάντησης τους είναι σαν να βλέπει ο καθένας τον εαυτό του στον καθρέφτη και οι ενέργειες τους αντικαθρεφτίζονται στο άδειασμα τους από κάθε περιεχόμενο, απομένοντας κενά κουτιά όπου μέχρι πρότινος έβρισκε θέση – πρόθεση κάθε συναίσθημα, σκέψη και πράξη στην υπηρεσία ενός άκαμπτου ιδεώδους.

«Αχ, δεν ήξεραν ότι όλα μπορούσε να τ’ αντέξει! Οι μεγάλοι πόνοι είχαν βολευτεί στην ψυχή του. Και οι καινούργιοι έρχονταν και τους συναντούσαν σαν μικρότερα αδέλφια που έλειπαν καιρό από το σπίτι.»

Το «Εμβατήριο του Ραντέτσκυ» σε κάνει μέτοχο της Ιστορίας και κοσμοπλεύστη διαφορετικών κοινωνικών και εθνικών χρόνων χωρίς να έχει ιστορικό ή κοινωνικό χαρακτήρα δείχνοντας – αποδείχνοντας ότι είναι πολύ δύσκολη η πρόσβαση στις μορφές της ευρωπαϊκής πνευματικότητας χωρίς τη μυθοπλασία. Η γνωστική συγκίνηση είναι μια διαφορετική μονάδα μέτρησης του κόσμου από την πληροφορία. Τη στιγμή που η πληροφορία εμφανίζεται να κλείνει ένα θέμα, κι «απαντά» στο ερώτημα, η γνωστική συγκίνηση μοιάζει με μια απορία που δεν επείγεται να λυθεί ή να διευθετηθεί. Αυτή η ποιότητα αποριών λείπει σήμερα από τις θεσμικές κυψέλες της εκπαίδευσης : όχι η πρόσκτηση αντικειμένων όσο η μάθηση της γνωστικής συγκίνησης ως τόπος συναισθηματικός αλλά και διανοητικός , πεδίο ερωτικό και εγκεφαλικό.

"Το εμβατήριο του Ραντέτσκυ" Γιόζεφ Ροτ, εκδόσεις ΑΓΡΑ

Ανεκπλήρωτος Έρωτας

2011-03-08T19:22:00.004+02:00

«Μπορεί όλοι οι δράκοι της ζωής μας να είναι πριγκίπισσες, που περιμένουν απλώς να μας δουν κάποτε ωραίους και θαρραλέους। Ίσως το κάθε Τρομερό είναι κατά βάθος το Ανίσχυρο, που θέλει τη βοήθειά μας।»

Το σημαντικό για τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε είναι να μην αρνούμαστε το συναπάντημα με τα φαντάσματά μας γιατί ήρωας είναι ο έτοιμος άνθρωπος για τη μεταμόρφωση, για την ανάβαση από τη μια κορυφή στην άλλη. Αν ο κόσμος μας ενέχει τρόμους, είναι οι δικοί μας τρόμοι, αν έχει βάραθρα, τα βάραθρα αυτά ανήκουν σε μας, αν υπάρχουν κίνδυνοι, πρέπει να προσπαθήσουμε να τους αγαπήσουμε.

«Ο φόβος του ανεξήγητου δεν έχει μόνο φτωχύνει την ύπαρξη του ατόμου, αλλά και τις σχέσεις από άνθρωπο σε άνθρωπο, τις άρπαξε από τον ποταμό των ατελείωτων δυνατοτήτων, για να τις στεγάσει σε κάποιο ασφαλές μέρος της όχθης.» γιατί πώς να αντέξουμε, πώς να σώσουμε το ορατό, αν δεν ενστερνιστούμε τη γλώσσα της απουσίας, του αόρατου;

Η αρχέγονη ενότητα , την οποία μας καλεί να βρούμε, είναι η μη προτροπή του για την εγκατάλειψη του «εδώ» αλλά το βλέμμα του που μπορεί να απελευθερώσει το δικό μας απ’ ό,τι το σβήνει, το κλείνει και το τρομάζει.

« Τα πάθη δεν τα αναγνωρίσαμε,

την αγάπη δεν τη μάθαμε

κι εκείνο που μας απωθεί στο θάνατο

δεν έχει αποκαλυφθεί».

Έτσι ο άνθρωπος, κλειστός στην ουσία του πόνου, αποποιείται την ιδιότητα της θνητότητάς του. Άλλοτε ήξερε ή ίσως υποπτευόταν ότι είχε το θάνατο μέσα του, όπως ο καρπός το κουκούτσι. Σήμερα ερχόμαστε, βρίσκουμε μια ζωή έτοιμη και δεν έχουμε παρά να τη φορέσουμε. Και πεθαίνουμε όπως το φέρει η στιγμή, πεθαίνουμε το θάνατο που ανήκει στην αρρώστια που έχουμε:

« Γι’ αυτό είναι δύσκολος ο θάνατος και ξένος:

δεν είναι ο δικός μας θάνατος, μα ένας

που μας παίρνει γιατί δεν ωριμάζουμε

κανέναν».

Γι’ αυτό αρνείται ένα Επέκεινα, το Επέκεινα κάθε θρησκείας που μας γνωστοποιεί υπερβολικά εκ των προτέρων την όποια σχέση με το ιερό και αμφισβητεί την απεραντοσύνη της εσωτερικής εμπειρίας, ένα Επέκεινα που με τον ίσκιο του σκοτεινιάζει τη γη και με περισσή δύναμη καταφάσκει σε μια ολότητα, στο Όλον αφού:

«Εμείς είμαστε αυτοί που μεταβάλλουν τη γη, ολόκληρη η ύπαρξή μας, οι πτήσεις μας και οι πτήσεις της αγάπης μας – όλα μας καθιστούν ικανούς για την αποστολή αυτή».

« Σε κάθε πλάσμα τυχαίνει, κατά κάποιον τρόπο, μόνο εκείνο το φορτίο που αντιστοιχεί στις δυνάμεις του, ακόμα κι αν μετά συχνά τις υπερβαίνει κατά πολύ».

Και ο έρωτας; Είναι για τον Ρίλκε μια υψηλότατη αφορμή για τον άνθρωπο να ωριμάσει, να αποκτήσει οντότητα, να γίνει ο κόσμος, να γίνει ο ίδιος ένας κόσμος για χάρη ενός άλλου ανθρώπου αφού για πολύ μεγάλο διάστημα και ως τα βάθη της ζωής ο έρωτας είναι μοναξιά, απομόνωση όλο και πιο έντονη, όλο και πιο βαθιά. Βέβαια η κοινωνική αντίληψη φρόντισε να δημιουργήσει καταφύγια κάθε είδους, διότι έχοντας την τάση να βλέπει την ερωτική ζωή σαν μια ευχαρίστηση, έπρεπε και να τη διαμορφώσει εύκολα, φτηνά, ακίνδυνα, με κάθε ασφάλεια.

« Η άρνηση του έρωτα ή της εκπλήρωσης του έρωτα είναι και τα δύο θαυμάσια και ασύγκριτα, μόνο όταν επιτρέπουμε σε ολόκληρη την ερωτική εμπειρία, με όλες τις ελάχιστα διαφοροποιημένες εκστάσεις της (τόσο εναλλασσόμενες μεταξύ τους που δεν ξεχωρίζεις την πνευματική από τη σαρκική) να κατέχει μια κεντρική βάση। Αλλά κι εκεί (στην έκσταση λίγων εραστών ή αγίων απ’ όλες τις εποχές και τις θρησκείες) η άρνηση και η εκπλήρωση ταυτίζονται. Όταν το άπειρο εισδύει ολοκληρωτικά( είτε θετικά είτε με αρνητικό πρόσημο) στο σημείο, αυτό το – τόσο ανθρώπινο – σημείο χάνεται, όπως κι ο δρόμος τον οποίο έχουμε διανύσει, κι αυτό που μένει είναι ο κατ’ αρχήν στόχος, η ύπαρξη».

Ράινερ Μαρία Ρίλκε "Ανεκπλήρωτος Έρωτας" Εκδόσεις ΟΛΚΟΣ

Κλαίει ! Ο Ντοστογιέφσκι

2011-01-20T20:37:00.008+02:00

Κλαίει! Ο Ντοστογιέφσκι αναλύεται σε δάκρυα!

Η οδύνη και η απελπισία έγιναν αμέτρητες στο συγγραφέα του «Υπόγειου» και τον οδήγησαν στην εμπειρία του απείρου. Εγκαταλείποντας την Αγία Πετρούπολη στις 24 Δεκεμβρίου 1849, δύο μέρες μετά την εικονική εκτέλεσή του, επειδή συμμετείχε στις συγκεντρώσεις της ανατρεπτικής ομάδας του Πετρασέφσκι που στόχευε στην αναμόρφωση της κοινωνίας - στο πλαίσιο των ιδεών των Γάλλων ουτοπιστών – σοσιαλιστών (Φουριέ, Σαιν Σιμόν) - και στην αντίδραση κατά της αυταρχικής διακυβέρνησης του Τσάρου Νικολάου του Α’ , ο Ντοστογιέφσκι εγκατέλειπε όχι μόνο τη φωτισμένη πόλη, αλλά γυρνούσε και την πλάτη του στην Ευρώπη. Η απελπισία του, όταν διαπίστωσε ότι δεν έδιναν την παραμικρή σημασία στα βάσανά του στη μακρινή Ευρώπη, τον κάνει να αισθάνεται όχι μόνο εξόριστος στη Σιβηρία, αλλά απωθημένος στην ανυπαρξία. « Μόλις έμαθε ότι είχε πεταχθεί εκτός ιστορίας, υπέρ της οποίας είχε δεχθεί κάθε είδους δημόσια προσβολή, τότε γεννήθηκε μέσα του η πεποίθηση ότι η ζωή έχει διαστάσεις που δεν εξαντλούνται στην ιστορία, ότι η απόδειξη της ύπαρξής του δεν περιορίζεται στους δείκτες της ζωής του μέσα στην ιστορία». Έπρεπε, λοιπόν, να βγει τάχιστα από την ιστορία για να διακρίνει τα σύνορα και τα όρια της ιστορικής ύπαρξης.

Κλαίει! Ο Ντοστογιέφσκι αναλύεται σε δάκρυα, εξόριστος από την Ευρώπη, απωθημένος στην ανυπαρξία, αφού η Σιβηρία και η Αφρική σύμφωνα με το Χέγκελ και ολόκληρη την ιστορία της ορθολογικότητας που κυριαρχεί στην Ευρώπη, βρίσκονται εκτός Ιστορίας. Αντιλαμβάνεται αυτό που δεν έπρεπε να αντιληφθεί, την εγγενή ιδιότητα της παγκόσμιας ιστορίας που έπρεπε να αποσιωπηθεί γράφοντας ιστορία. Έτσι στο όνομα της ορθολογικότητας του Χέγκελ, στην ορθολογικότητα της Ευρώπης, στην τετραγωνισμένη δόμηση της ισοπεδωτικής ορθολογικότητάς της, έπρεπε να αγνοηθεί η βιωμένη εμπειρία, ο πόνος, ο θάνατος, το ανεξακρίβωτο, δηλαδή όλα όσα ο άνθρωπος δεν μπορεί να ελέγξει και στα οποία είναι υποδουλωμένος. « Το πνεύμα δεν μπορεί να χάνει τον καιρό του στα βάσανα ορισμένων ατόμων», Hegel (Μαθήματα Φιλοσοφίας της Ιστορίας), κραυγάζει η ορθολογικότητα της Ευρώπης, αλλά στο βάθος αυτής της φιλοσοφίας κουρνιάζει μια ανθρώπινη αδυναμία: η επιθυμία να νικήσει και να γευτεί την επιτυχία της νίκης. Η αιτία του αποκλεισμού και της απόρριψης από την Ιστορία, από την ορθολογικότητα της Ευρώπης είναι μόνο το δέος για ό,τι είναι αδιανόητο, ο φόβος του ακατανόητου, ο τρόμος του δυσνόητου. Έτσι όμως ο Hegel, η ορθολογικότητα της Ευρώπης, αρνείται το σκοτεινό του εγώ, την αρμονία με τα ένστικτά του, και μολονότι με έτη φωτός εμπειρία ελευθερίας, ο ορθολογιστής Hegel, διαμόρφωσε μια φιλοσοφία της ιστορίας και μια οντολογία με θεραπευτικό σκοπό.

Στην Αφρική, η ιστορία είναι αδιανόητη γιατί : «είναι η περιοχή του χρυσού, αναδιπλωμένη στον εαυτό της, η χώρα της παιδικής ηλικίας, πέρα από το φως της συνειδητής ηλικίας, είναι τυλιγμένη στο μαύρο χρώμα της νύχτας»,(G.W.F. Hegel, Vorlesungen uber diePhilosophie der Geschichte). Στο βάθος αυτής της απόρριψης βρίσκεται η έλλειψη κατανόησης για τρόπους ζωής απαράδεκτους στην ευρωπαϊκή σκέψη, την ορθολογική, αλλά και ο κρυφός πόθος της ορθολογικότητας να σκοτώσει το Θεό, επειδή φοβόταν όλα όσα δεν μπορεί να συλλάβει. Στην προσπάθειά της αυτή, η ορθολογικότητα του Hegel, η Ευρώπη – Ιστορία της ορθολογικότητας αυτο – ακρωτηριάστηκε, αρνήθηκε την πατρογονική προσδοκία του αγνώστου, του απείρου, του αμέτρητου και μηχανεύεται, όπως ο Hegel, να φτιάξει μια ιστορία για να βρει παρηγοριά στην ελπίδα της προόδου και της άπειρης ανάπτυξης ονοματίζοντας ιστορία ένα κατασκεύασμα, ένα μηχανισμό αυτοπροστασίας. Η ιστορία δεν αποκαλύπτει την καθαρή ουσία της παρά μόνο σ’ αυτούς που προηγουμένως έχει ξεγράψει αυτή η ίδια. Σχετικά με την ορθολογικότητα, ο Κίρκεργκωρ θα σημειώσει: «πρόκειται για μια χίμαιρα, η οποία στο Hegel, καλείται να εξηγήσει τα πάντα και που παράλληλα είναι το μόνο πράγμα που εκείνος δεν ένιωσε ποτέ την ανάγκη να εξηγήσει». Έτσι όμως η διαλεκτική του είναι, γίνεται τελικά επικουρική της απώθησης, των αποσιωπημένων πραγμάτων και ως επιχείρημα επινοημένο να εξηγήσει τα πάντα, είναι και μέσο εκθρόνισης του Θεού. Εξορίζοντας την Αφρική και τη Σιβηρία από την Ιστορία υπακούει σε μια από τις θεμελιώδεις αρχές του νεωτερικού πολιτισμού: εξάλειψη του πόνου από τη ζωή, ακόμα και με τίμημα μεγαλύτερους πόνους. Αλλά ο Ντοστογιέφσκι, εκτοπισμένος στη Σιβηρία –η ίδια η κόλαση με όλες τις φρικαλεότητες που εμπερικλείει- παίρνοντας το λόγο στο όνομα αυτών που έμειναν έξω από την παγκόσμια γιορτή, υποφέρει σ’ αυτήν και ταυτόχρονα αισθανόταν ως σωτηρία το γεγονός ότι μπόρεσε να βγει από την ιστορία και την ανούσια ορθολογικότητά της, για να περιγράψει στα μεταγενέστερα μυθιστορήματά του ως κόλαση την Ευρώπη και τη δυτική κουλτούρα επειδή: «η απώθηση που επέβαλλε ο νεωτερικός πολιτισμός ήταν φρικτή: η απώθηση της αγιότητας, του πόνου, του θανάτου, της προσδοκίας της σωτηρίας. Μπόρεσε να διακρίνει την κόλαση στην καθημερινότητα, στη μονοτονία, στο συνηθισμένο, το κοινό: να γιατί ο Ντοστογιέφσκι είναι ένας δαιμόνιος (ή αγγελικός) ψυχολόγος».

Ο κάτοικός του «Υπογείου» σημειώνει: «Όλοι μας ξεσυνηθίσαμε να ζούμε…, όλοι μας γίναμε ανάπηροι, άλλοι πολύ, άλλοι λίγο. Ξεσυνηθίσαμε σε τέτοιο βαθμό, που αισθανόμαστε ένα είδος απώθησης μπροστά στη “ζωντανή ζωή” και κατά συνέπεια απεχθανόμαστε να μας θυμίζουν τη ζωή μας».

Η αιώνια σιωπή των άπειρων χώρων το σούρουπο που τρόμαζε τον Πασκάλ, η παγερότητα ενός κόσμου που έχασε το κέντρο του έκανε το Νίτσε να τρέμει, ο πολιτισμός μας που δείχνει να έχει ξεχάσει ότι είναι ριζωμένος σε κάτι στο οποίο δεν έχει ούτε εξουσία ούτε επίδραση, δικαιωμένος από τις εγκόσμιες επιτυχίες του (κυρίως τεχνικές), εξεγείρει το Ντοστογιέφσκι και το μήνυμα της εξέγερσης βγαίνει από τον πόνο και τα δάκρυα και όχι από τη διαλεκτική που διατείνεται ότι εξηγεί τα πάντα. Η ελπίδα και η πίστη στο θαύμα που αναδύεται από αυτή είναι τόσο μεγάλες όσο και το βάθος της απελπισίας.

Η αληθινή κόλαση, όμως, αυτή για την οποία ο Ντοστογιέφσκι κλαίει είναι η λήθη και όχι η διαβολική υπερτροφία της τεχνικής, η οποία είναι μια συνέπεια, το αποτέλεσμα του τραγικού τραύματος του ανθρώπινου πνεύματος. Η Κόλαση αναδύεται όταν η ακεραιότητα του Είναι, το κοσμικό Όλον, συρρικνώνεται σε έναν κόσμο τον οποίο μπορεί να χειραγωγεί η τεχνική. «Αρκεί η λήθη και η παραίσθηση ότι το όριο του ανθρώπου δεν είναι το θείο αλλά το χειροπιαστό, ότι το πνεύμα δεν τρέφεται από το απίθανο αλλά από ένα ενδεχόμενο εκπληκτικά ανιαρό και λογικό», δηλαδή ένας τύπος: «όμως το δύο και δύο τέσσερα δεν είναι πια ζωή, κύριοι, μα η αρχή του θανάτου», (Υπόγειο).

Και σήμερα ο Ντοστογιέφσκι κλαίει! Γιατί η κυνική ορθολογικότητα και η απομορφοποιημένη διαλεκτικότητά της αποτελούν τις μαρτυρίες βαρβαρότητας του ευρωπαϊκού “πολιτισμού” .

"Ο Ντοστογιέφσκι διαβάζει Χέγκελ στην Σιβηρία και κλαίει" ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ

ΣΤΗ ΣΙΩΠΗ ΣΙΩΠΗ ΘΑ 'ΜΑΙ

2010-12-29T22:09:00.009+02:00

« ΣΤΗ ΣΙΩΠΗ
ΣΙΩΠΗ ΘΑ ‘ΜΑΙ»

« ΟΛΟΣΧΕΡΩΣ ΠΑΣΧΕΙΝ»

«Ένα βράδυ γυρνώντας στο σπίτι
κουρασμένη, από μια δουλειά που δεν έβρισκε,
βρήκε τη μάνα της να κλαίει.
Ήταν σκυμμένη πάνω στα πόδια της,
σε μια γωνιά με μια καρέκλα.
«Τι ‘ναι μάνα;» ρώτησε.
«Τίποτα…τίποτα παιδί μου».
Ζούσαν λοιπόν έτσι.
Με το τίποτα, το κλάμα, την καρέκλα, την αλμύρα.
Σε δουλειά να βρίσκονται,
για τη ζωή που νομίζανε και δε βρίσκανε.»
Το στεφάνι

Το έργο αποτελεί την περιγραφή εικόνας της ζωής μιας κωφής γυναίκας και αναλύεται η αυτο – θέαση της κωφότητας αφού ο ομιλητής είναι η παγωμένη εικόνα που περιγράφεται σύμφωνα με τον μεταδραματικό τρόπο του Χάινερ Μύλλερ. Το κείμενο του Κοντραφούρη που βλέπει, αλλά δεν πρέπει να ακούει, διαθέτει οξεία περιφερειακή όραση και εισάγει το υποκείμενο του τρίτου προσώπου σε μια κατάσταση επώδυνης αυτοαξιολόγησης με ένα «μετασχόλιο» για να δηλώσει ότι η σιωπή είναι μια ποινή την οποία εκτίει κάθε γυναίκα ισόβια. Από τις ρωγμές της αναδρομής πάνω σε μια στατική αχρονία αναφύονται διάλογοι που εγγράφτηκαν ανεξίτηλα στο σώμα μιας φωνής ανήκουστοι ή και ανείπωτοι.
Η πρόδηλη ψυχοσωματική διάβρωση της μαρτυρικής γυναίκας έχει ως αποτέλεσμα κάθε καλή πρόθεση να επικάθεται απλώς πάνω στον πόνο:

«Μια μέρα, όχι νύχτα, πήγε να βολευτεί
σε μια γραμμή της παλάμης του,
προσπαθώντας να μην τον ενοχλήσει.
Αλλά αυτός δεν είχε έρθει.» Το στεφάνι

Το μεταδραματικό θέατρο αναπαράγει τη διάβρωση των αντικανονικών πλασμάτων από τη δυσκολία προσαρμογής τους στην κανονικότητα και οι απροσδιόριστες φωνές (συχνά πίσω από ένα μυθικό προσωπείο) στην προσπάθειά τους να επικοινωνήσουν με σπαράγματα (λογικού) λόγου, πληρούν μια (συνήθως αυτοκαταστροφική) δράση μέσα σ’ έναν κόσμο ανοίκειο, όπου μόνον το κακό ευοδώνεται και τίποτα δεν καταφάσκει την προσωπική τελεσφόρηση. Έτσι και στο έργο «Τα παιδιά πενθούν» που γράφτηκε το 1997, ένα χρόνο πριν η Σάρα Κέην αρχίσει να γράφει την «Ψύχωση», ακούγονται δύο επάλληλοι μονόλογοι, αυτών των μη αναγνωρίσιμων και αναρίθμητων φωνών που συχνά εισβάλλουν στην ανθρώπινη σκέψη. Η πρώτη φωνή, η γυναικεία, αποκαθηλώνεται στις αναμνήσεις, στις αναμνήσεις της ευτυχίας, σκιάζεται από προανακρούσεις της έκπτωσης που μεταμόρφωσε τις νυφικές κρεβατοκάμαρες σε βούρκους από σεντόνια για να εισέλθει η πάσχουσα γυναίκα που σκοτοδινιά πάνω από την οριστική πτώση, λουσμένη στο εξιλαστήριο φως της τελευταίας διαύγειας.

«Είμαι μία εγκαταλελειμμένη γυναίκα.
Στο σπίτι μου δεν έχω κανέναν καθρέφτη.
Τους κατέστρεψα όλους.
Δεν είμαι πια νέα.
Γερνάω.
Γερνάω έτσι όπως σκύβουνε οι γερανοί.
Σηκώνω τα χέρια μου χωρίς να έχω τίποτα άλλο να σηκώσω.
Τις ακατάλληλες ώρες όταν όλοι κοιμούνται βαράω τις πόρτες του σπιτιού μου για να σας ξυπνήσω.
Βροντώ την απουσία του.
Και χθες όλη τη νύχτα είχα πυρετό.
Έφτασα τα ξημερώματα να κοιμάμαι σε βρεγμένα στρωσίδια.
Νόμιζα πώς η κρεβατοκάμαρα μεταμορφωνότανε σιγά σιγά
σ’ έναν τεράστιο βούρκο από σεντόνια.
Το στόμα μου είχε γεμίσει πληγές.
Ζητούσα βοήθεια και δεν είχα αυτόν που κάποτε με φιλούσε
στο στόμα να μου τη δώσει.
Έβλεπα τη σκιά μου στις γρίλιες και τον φανταζόμουνα να
υπνοβατεί έξω απ’ το παράθυρο.
Ο ήλιος όταν ξύπνησα τα είχε στεγνώσει όλα.
…… Πόσο δύσκολο είναι, να ‘ξερες, πόσο δύσκολο είναι να ζεις
Μαζί με τους άλλους!»
Τα παιδιά πενθούν

Αμέσως μετά η δεύτερη φωνή, η αντρική, μιλάει για τη ζωή στις παρυφές του κανονικού και το βιασμό της παιδικής αθωότητας, και ο πόνος αυτής της φωνής προέρχεται από την τιμωρία – αγάπη στον εγκλιματισμό της κανονικότητας, είναι κραυγή ενός άνδρα που θυμάται για ποιο λόγο απώλεσε την αγάπη και επέλεξε το παμφάγο κενό. Η πάλη της ανθρώπινης συνείδησης με τις κατασταλτικές δυνάμεις κάθε διαφορετικότητας οδηγεί στον όλεθρο και ο όλεθρος γίνεται δύναμη, κραυγή και λόγος κατάφωτος, ικανός να συνθλίψει το σύστημα της «εκκαθολίκευσης» του πάσχειν. Το κενό της αποδοσμένης αγάπης επιστρέφει στο λεκτικό παραλήρημα της φωνής και ξυπνά του σώματος τη μνήμη:

Τα λόγια μου περισσεύουν.
Οι αναπνοές μου όχι.
Ήρθαν όλοι.
Όπου κι αν ανοίξω θα βρω τον τάφο μου.
Και καλά γίνεται.
Γιατί θα ‘πρεπε να ψάχνω τα πουλιά κι όχι τα χώματα.
Γιατί θα ‘πρεπε η καρδιά μου να στέκεται μπροστά κι όχι να
κρύβεται σε τσέπες παντελονιών που κουβαλάνε πάνω τους
κι από ένα φερμουάρ χαλασμένο.
Γιατί μελάνιασε η ζωή μου κοιτώντας την αρρώστεια της κι
όχι τη γιατρειά της.
Εδώ και πολλή ώρα τα ‘χω χαμένα.
Τους κοιτάζω, με κοιτάνε και δεν βλεπόμαστε.
Τους μιλάω, μου μιλάνε και δεν ακουγόμαστε.
Είμαι κλονισμένος ψυχικά και σωματικά.
Είμαι ένα πακέτο βούτυρο.
Δεν μπορώ να ακούω επιθυμίες, δεν μπορώ ν’ ακούω μαχαίρια,
δεν μπορώ ν’ ακούω χρόνια πολλά.
Θέλω να μείνω κλεισμένος στο ψυγείο της ψυχής μου.
Φοβάμαι για την αγάπη μου και για μένα.
Για τη μαρμελάδα μου και για μένα.
Πώς να την σώσω;
Είμαι ένα κομμάτι, δεν έχω χέρια.
Η καρδιά μου χτυπάει σαν τρελή.
Κοιτάζω το μισοτελειωμένο βάζο μιας άλλης μαρμελάδας παλιάς,
το μισοτελειωμένο πακέτο ενός άλλου βούτυρου παλιού
και με πιάνει τρόμος.
Πώς να σωθούμε;
Πώς να μείνουμε για πάντα μαζί;
Πώς να ζήσουμε;
Έτσι όπως είμαστε φτιαγμένοι για κατανάλωση.»
Τα παιδιά πενθούν

Αυτή η συγκομιδή των ανθέων του κακού είναι ο έλεος από μια τραγωδία που εκκρεμεί πάνω από το σώμα της φωνής και κινητοποιεί την αναπραγμάτευση του κόσμου μέσα από το πρίσμα του τρέχοντος τρόμου, όταν ο βίος του θύματος δεν είναι επιλεγμένος αλλά επιβεβλημένος. Και η θυσία των μαρτύρων της ωμότητας του κόσμου δε λαμπρύνεται μόνο από την αθωότητά τους, αλλά και από την αδυνατότητά τους να την αποφύγουν ή και την κατανυκτική διαθεσιμότητά τους να την υποστούν:

«Μαμά, στο σπίτι μας ένα βράδυ που κοιμόσαστε εσύ κι ο μπαμπάς, μια σφιγγίτσα έμεινε χωρίς φτερά. Της τα ‘καψε η λάμπα.
Φύσαγε έξω και η καρδιά της νύχτας είχε αγριέψει.
Πού να προλάβαινε να κρυφτεί.
Όλο το κεφαλάκι της έτριβε με τα δυο μπροστινά της ποδαράκια.
Το κακόμοιρο το σφιγγάκι θα πέθαινε τζάμπα και βερεσέ.
Πώς να ζούσε περπατώντας;
Αυτό δεν ήξερε έτσι, δεν μπορούσε.
Άμα ένα μικρό εντομάκι πάθει ατύχημα, δεν μπορεί κανείς να κάνει τίποτα.
Ποιος θα νοιαστεί για τη ζωή μιας σφιγγούλας;
Όλο το κεφαλάκι της έτριβε.
Κρύωνε και φοβόταν.
Κι εγώ προσευχήθηκα στο Θεό για να τη σώσει.
Θεέ μου σε παρακαλώ, του είπα, κάνε το μικρό σφιγγάκι να μπορέσει
να πετάξει ξανά.
Φοβάται, Θεούλη μου, γι ‘αυτό.
Του καήκανε λίγο τα φτεράκια του.
Τι είναι για σένα μια σταλιά φτερό να του το δώσεις;»
Τα παιδιά πενθούν

Στο έργο « ΟΤΑΝ Η MARILYN MONROE ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΗ ΤΗΣ» ο Γ. Κοντραφούρης υπεξαιρεί το μυθικό σώμα της Marilyn για να το παρουσιάσει ως βιασμένο από την έκθεση στο φως, και με μια φωνή που εγκλωβίζεται στις συμπληγάδες του αφηρημένου και ήδη βιωμένου λόγου, ενδιαφέρεται για τη Marilyn ως πολιτισμικό icon, ως προσωπείο μιας οποιασδήποτε λεηλατημένης γυναίκας εκτεθειμένης στην κατανάλωση και στο αδηφάγο βλέμμα των ανδρών, ως διαβρωτικό βλέμμα που επιστρέφει στον εαυτό του, ψάχνοντας να βρει μέσα στο σπίτι της το «ταλέντο που λένε πως ακόμη και τώρα που πέθανε δεν υπάρχει»:

«Αγκαλιάζει τον εαυτό της να τον μεγαλώσει
έτσι όπως της τον μεγαλώνει η οθόνη,
να τον προφυλάξει από τα γουρούνια
που θέλουν να τον φάνε, να τον εξαφανίσουνε
έτσι όπως τον προφυλάσσει ο συμπρωταγωνιστής της.
Όταν η MARILYN MONROE μένει μόνη της
και δεν έχει τον συμπρωταγωνιστή της
και σκέφτεται τα γουρούνια που θέλουν
να κατασπαράξουν τον χρυσό της εαυτό,
τσαντίζεται.» ΟΤΑΝ Η MARILYN MONROE ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΗ ΤΗΣ

Η αυτοκαταστροφική δράση της Marilyn έρχεται ως μόνιμη αντίσταση στις κατασταλτικές δυνάμεις του κόσμου:

«Όταν η MARILYN MONROE
μένει μόνη της και συνειδητοποιεί
πώς δεν είναι αλλού κι είναι εδώ παθαίνει
αϋπνίες γιατί εδώ είναι πολύ μόνη της.
Και θέλει να πάρει χάπια για να
κοιμηθεί και να ξημερώσει μήπως
κάτι αλλάξει την επόμενη μέρα.
Βέβαια έχει πάρει τόσες φορές χάπια
δηλαδή έχει ελπίσει τόσες φορές στην
επόμενη μέρα που δεν μπορεί να
αναγνωρίσει πια αν πίνει χάπια
για να κοιμηθεί και να ‘ρθει η επόμενη
μέρα ή πίνει χάπια για να κοιμηθεί
και να μην ξαναξυπνήσει.
Δηλαδή για να μην ξανάρθει
στη ζωή της καμιά επόμενη μέρα.
Τέτοιες που είναι δεν τις θέλει.»
ΟΤΑΝ Η MARILYN MONROE ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΗ ΤΗΣ

Η αποποίηση της εικόνας, μιας εικόνας «μεγαλύτερης από τη ζωή» καθοδηγεί τη Marilyn αλλά και όλες τις γυναίκες του Κοντραφούρη σε απόπειρες αντίστασης που ακυρώνονται τελεολογικά και πλήττουν το ίδιο το υποκείμενο στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει με θραύσματα λόγου και βίου το ακλόνητο σύστημα εξίσωσης του ζειν με το πάσχειν. « Η είσοδος του κάθε δρώντος υποκειμένου στην παγίδα αυτής της μόνιμης δραματουργικής συνθήκης δεν είναι η a priori αποδοχή μιας ματαιοπονίας» αλλά μια ρητή απολογία της καθήλωσης σε έναν μαρτυρικό βίο τον οποίο ποτέ όμως δεν ήθελε. «Έκαστος εφ’ ω ετάχθει»

«Μια αγάπη δωρεάν.
Δεν την ήθελα με δόσεις.
Ποτέ δεν την ήθελα.
Να την πληρώνω λες και δεν μπορούσα
να την πάρω τοις μετρητοίς.
Δεν την ήθελα με ευκολίες.
Δεν τις ήθελα τις ευκολίες.
Ποτέ δεν τις ήθελα.
Όσο γινότανε πιο πολλές.
Ατέλειωτες.
Τέτοια φτώχεια.
Δεν την ήθελα.
Ποτέ δεν την ήθελα τη φτώχεια,
στα μεγαλεία της ψυχής.
Προτιμούσα να μην την έχω.
Όχι τη φτώχεια.
Την ψυχή.
Στο σώμα μου.
Δεν το ήθελα το σώμα μου.
Ποτέ δεν το ήθελα.
Από τις πολλές φορές που το ‘χανε αγγίξει είχε φθαρεί»
ΟΤΑΝ Η MARILYN MONROE ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΗ ΤΗΣ

Στη «Μήδεια» η ιστορία μετατίθεται αποκλειστικά στο ερωτικό πεδίο, παγιώνοντας έτσι την άλογη αιτιοκρατία του πάθους σε μια διαβρωμένη από τον έρωτα ψυχή.

«ΣΕ ΜΟΝΑ ΣΕΝΤΟΝΙΑ
ΣΧΙΣΜΕΝΑ ΟΝΕΙΡΑ
ΟΛΟΙ ΜΟΥ ΟΙ ΑΝΑΣΤΕΝΑΓΜΟΙ
ΚΟΜΜΑΤΙΑΣΜΕΝΕΣ ΑΝΑΣΕΣ
ΜΗΝ ΞΑΝΑΡΘΕΤΕ
ΔΕ ΧΩΡΑΤΕ
ΕΙΣΤΕ ΓΕΜΑΤΕΣ ΑΠΟ ΣΩΜΑΤΑ ΣΦΑΓΜΕΝΑ
ΚΑΙ ΕΓΩ ΤΕΤΟΙΑ ΖΩΗ
ΔΕΝ ΤΗ ΘΕΛΩ
ΤΕΜΑΧΙΣΜΕΝΗ
ΩΜΗ
ΠΑΝΩ ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΜΟΥ
ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ
ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ ΜΟΥ
Εγώ η γυναίκα της συμφοράς
που όνομα δεν έχω και ας με λένε ΜΗΔΕΙΑ
ΜΗΔΕΙΑ δεν είμαι.»
Γιατί « ΟΤΑΝ ΟΡΘΩΝΕΤΑΙ ΣΤΑ ΧΕΙΛΗ ΤΟ ΑΝΤΙΟ
ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΟΝΟΣ» Μήδεια

Η «Μήδεια» αυτή βρίσκεται στο δρόμο της οριστικής Εξόδου από το πάσχειν αφού πέρα από τις διαταραχές του συναισθήματος « ΓΕΛΑΩ ΘΑΝΑΤΕ», τις τύψεις που έρχονται με τη μορφή ΚΟΜΜΑΤΙΑΣΜΕΝΩΝ ΑΝΑΣΩΝ ΓΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΣΩΜΑΤΑ ΣΦΑΓΜΕΝΑ, η ψυχοκινητική διέγερση εκδηλώνεται με τη μορφή καταληψίας:

ΔΩΡΑ
ΘΑ ΦΤΙΑΞΩ ΤΟΝ ΠΟΝΟ ΜΟΥ
ΔΩΡΑ ΠΙΚΡΑ ΠΟΥ ΘΑ ΛΑΜΠΟΥΝΕ ΑΠΟ ΟΔΥΝΗ
ΜΑ ΑΛΛΟΣ ΚΑΝΕΝΑΣ ΑΠΟ ΑΥΤΟΝ ΠΟΥ ΞΕΡΕΙ ΑΠΟ ΠΛΗΓΕΣ
ΔΕ ΘΑ ΤΑ ΞΕΧΩΡΙΣΕΙ
ΚΑΙ ΓΙΑ ΔΩΡΑ ΘΑ ΤΑ ΠΕΡΑΣΟΥΝΕ ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΖΟΥΝΕ ΣΤΙΣ ΓΙΟΡΤΕΣ
ΔΩΡΑ
ΠΑΝΑΚΡΙΒΑ
ΣΠΑΝΙΑ
ΜΟΝΑΔΙΚΑ
ΘΑΝΑΤΕ ΓΕΛΑΩ
ΧΑΪΔΕΥΩ ΤΑ ΦΙΛΙΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΔΩΣΑ
ΤΑ Σ’ ΑΓΑΠΩ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΙΠΑ
ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΖΟΜΑΙ
ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΚΟ ΠΟΥ ΘΑ ΚΑΝΩ» Μήδεια

Η «Ιοκάστη» ολοκληρώνεται λίγο πριν πεθάνει ο Γιάννης Κοντραφούρης και παρουσιάζει μια δραματουργική και ιδεολογική ιδιαιτερότητα: «Το άδειασμα του μυθολογικού πλαισίου που ενισχύει την εκκαθολίκευση της ιστορίας, με αποτέλεσμα να αναδεικνύεται ευκρινώς η αντικειμενικότητα του πάσχειν σ’ έναν κόσμο νομοτελειακά κακό». Η Ιοκάστη που κινείται στο περιθώριο του λόγου, χτίζει το δικό της τελευταίο εφιάλτη σαν επένδυση στο χάος που την περιβάλλει και με τα υπολείμματα του παρελθόντος στα χέρια θα διασαλεύσει την ήσυχη τάξη ενός κόσμου δομημένου πάνω σε ειδεχθή εγκλήματα:

Η Σοφία Χιλ ως Ιοκάστη (Θ. ΑΤΤΙΣ)

«ΜΥΡΙΖΩ
ΝΕΚΡΑ
ΦΙΛΙΑ
ΚΟΥΒΕΝΤΕΣ
ΔΙΠΛΩΜΕΝΕΣ
ΣΕ ΠΑΓΩΜΕΝΟ
ΣΤΡΩΜΑ
ΠΑΛΕΥΩ» Ιοκάστη

Για την Ιοκάστη η καταβύθιση στον οριστικό θάνατο μετατρέπεται σε «πρόγραμμα», σύμφωνα με το οποίο εισδύει στον πυρήνα της διάλυσης της ιστορίας τους, γυμνή από το βόρβορο των θρόνων ακούει τους ύμνους της αποκήρυξής της σε μάρτυρα και σαν Αγία Λυτρωμένη από αγγίγματα προσφέρει το σώμα της μετάληψη στα στόματα των εχθρών της:

«ΜΕ ΤΑ
ΠΕΛΑΓΑ
καβάλα ΠΑΡΕ ΜΕ ΦΥΣΑ ΜΕ ΑΦΡΟΥΣ θηλυκούς
Χυμούς ερείπια Βασίλισσες
ΠΡΟΚΕΣ
ΠΡΟΙΚΕΣ
ΑΝΑΣΤΗΜΑ ΠΑΓΩΝΙΕΣ ΑΝΑΣΤΑΙΝΩ ΔΕΣΤΕ ΜΕ
Πάρτε ΦΑΤΕ ΠΙΕΣΤΕ ΑΙΜΑ»
Ιοκάστη

Γιάννης Κοντραφούρης " ΙΟΚΑΣΤΗ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ" Εκδοσεις ΑΓΡΑ

Ορφέας και Ευρυδίκη

2010-11-14T15:02:00.012+02:00

Η σιωπή πηγαίνει

πιο γρήγορα

οπισθοδρομώντας.

«Ορφέας» Ζαν Κοκτώ

Η Ευρυδίκη είναι το ακρότατο σημείο που μπορεί να φτάσει η δύναμη, η δύναμη ενός βλέμματος. Πίσω από ένα όνομα που την αποκρύπτει και πίσω από ένα πέπλο που την καλύπτει, είναι το βαθιά σκοτεινό σημείο προς το οποίο φαίνεται πως τείνουν ο πόθος, ο θάνατος και η νύχτα. Η Ευρυδίκη είναι η στιγμή όπου η ουσία της νύχτας προσεγγίζεται ως η άλλη νύχτα.

Το έργο του Ορφέα δε συνίσταται στο να εξασφαλίσει με την κάθοδό του στα βάθη, την προσέγγιση αυτού του «σημείου». Το δικό του έργο είναι να σύρει αυτό το «σημείο» στη μέρα και, μέσα στη μέρα , να του δώσει σχήμα, πρόσωπο και πραγματικότητα. Ο Ορφέας μπορεί τα πάντα εκτός από το να κοιτάξει καταπρόσωπο αυτό το σημείο, εκτός από το να κοιτάξει το κέντρο της νύχτας μέσα στη νύχτα. Μπορεί να κατέβει προς αυτό, μπορεί να το ελκύσει προς το μέρος του και να το εφελκύσει, μαζί με τον εαυτό του, προς τα επάνω, αποστρεφόμενος όμως το πρόσωπό του απ’ αυτό. Η αποστροφή αυτή είναι το μοναδικό μέσο για να το προσεγγίσει: αυτό είναι το νόημα της απόκρυψής του η οποία αποκαλύπτεται μέσα στη νύχτα. Ο Ορφέας όμως, με την κίνηση της αποδημίας του, ξεχνά το έργο που οφείλει να πραγματοποιήσει, και το ξεχνά αναγκαστικά διότι η ύστατη απαίτηση της κίνησής του δεν είναι το να υπάρξει έργο αλλά το να βρεθεί κάποιος πρόσωπο με πρόσωπο μ’ αυτό το σημείο, και να συλλάβει την ουσία του εκεί που φανερώνεται, εκεί που είναι ουσιώδης και ουσιωδώς φανέρωμα.

Η μοίρα του Ορφέα είναι να μην υποταχθεί στους νόμους των ελληνικών μύθων που στηρίζονται στην υπέρογκη εμπειρία του βάθους και στην δοκιμασία της ύβρεως και με το να στρέφεται προς την Ευρυδίκη καταλύει το έργο, το έργο ακαριαία αποσυντίθεται, και η Ευρυδίκη επιστρέφει μόνη της στη σκιά. Στο δικό του βλέμμα, η ουσία της νύχτας αποκαλύπτεται πως είναι το μη – ουσιώδες. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Ορφέας προδίδει και το έργο και την Ευρυδίκη και την νύχτα. Το να μην στραφεί όμως προς την Ευρυδίκη θα ισοδυναμούσε επίσης με προδοσία, με απιστία στη χωρίς μέτρο και φρόνηση δύναμη της κίνησης η οποία δε θέλει την Ευρυδίκη με την ημερήσια αλήθεια της και την καθημερινή της χάρη αλλά με το νυχτερινό σκοτάδι της , με το κορμί της σφαλισμένο και με το πρόσωπό της σφραγισμένο, η οποία θέλει να τη βλέπει όχι όταν είναι ορατή μα όταν είναι αόρατη, και όχι ως την ενδεχόμενη περιοχή μιας ζωής οικείας αλλά ως την παραξενιά εκείνου που αποκλείει κάθε τι ενδόμυχο. Όλος ο πόθος του Ορφέα θυσιάζεται στην μοναδική του μέριμνα: να κοιτάξει μέσα στη νύχτα αυτό που η νύχτα αποκρύβει, να κοιτάξει την άλλη νύχτα, την απόκρυψη που εμφανίζεται.

Πρόκειται για κίνηση απέραντα άδηλη, την οποία καταδικάζει η μέρα ως αναιτιολόγητη τρέλα ή ως έκτιση της ύβρεως. Για τη μέρα, είναι ήδη ύβρις η κάθοδος στον Άδη, η κίνηση προς το μάταιο βάθος. Είναι αναπόφευκτο το να αντιπαρέρχεται ο Ορφέας την απαγόρευση «να στραφεί», εφόσον από τα πρώτα κιόλας βήματά του προς τους ίσκιους , την έχει παραβιάσει. Μπορούμε να διαισθανθούμε πως, στην πραγματικότητα, ο Ορφέας δεν έπαψε ποτέ να είναι στραμμένος προς την Ευρυδίκη αφού την είδε αόρατη, αφού την άγγιξε ανέγγιχτη, μέσα στην απουσία της, που είναι παρουσία της απεριόριστης απουσίας της. Εάν δεν την είχε κοιτάξει, δεν θα την είχε ελκύσει, αυτή, βέβαια, δεν είναι παρούσα, αυτός όμως, μέσα σ’ αυτό το βλέμμα, είναι απών, είναι νεκρός όσο κι αυτή, όχι νεκρός μ’ εκείνον τον ήρεμο θάνατο που δίνει ο κόσμος και που είναι ανάπαυση, σιωπή και τέλος, αλλά μ’ εκείνον που είναι δοκιμασία της απουσίας του τέλους.

Κρίνοντας η μέρα την ενέργειά του, του προσάπτει ακόμα ότι συμπεριφέρθηκε με ανυπομονησία. Στην περίπτωση αυτή, το σφάλμα του Ορφέα φαίνεται πως έγκειται στον πόθο ο οποίος τον οδηγεί στο να κοιτάξει και να αποκτήσει την Ευρυδίκη, αυτός που άλλη μοίρα δεν έχει από το να την τραγουδήσει. Χάνει τη Ευρυδίκη επειδή την ποθεί πέρα από τα μετρημένα όρια και μαζί χάνεται κι αυτός. Ο πόθος αυτός και η χαμένη Ευρυδίκη και ο διασκορπισμένος Ορφέας είναι απαραίτητα, όπως απαραίτητη είναι και η δοκιμασία της αιώνιας αργίας.

Ο Ορφέας είναι ένοχος ανυπομονησίας. Το σφάλμα του είναι ότι θέλησε να εξαντλήσει το απεριόριστο, να θέσει τέρμα στο ατέρμονο, να μη διατηρήσει ατέρμονα την ίδια κίνηση της πλάνης του. Η ανυπομονησία είναι το λάθος όποιου θέλει να διαφύγει την απουσία χρόνου, η υπομονή είναι ο δόλος που επιδιώκει να επιβληθεί πάνω σ’ αυτήν τη απουσία χρόνου μετατρέποντάς την σ’ έναν άλλο χρόνο, σ’ ένα χρόνο που μετριέται αλλιώς. Η αληθινή υπομονή όμως δεν αποκλείει την ανυπομονησία, η αληθινή υπομονή είναι ενδόμυχη περιοχή της ανυπομονησίας, είναι η ανυπομονησία που υποφέρεται και υπομένεται ατέλειωτα. Κατά συνέπεια, η ανυπομονησία του Ορφέα είναι μια σωστή κίνηση διότι μέσα σ’ αυτήν αρχίζει εκείνο που θα γίνει το ίδιο του το πάθος, η ανώτατη υπομονή του, η απεριόριστη ενδιάτριψή του μέσα στο θάνατο.

Ο Νάνος

2010-10-06T19:14:00.003+03:00

«Μια φορά κι έναν καιρό ζούσαν εδώ πολλοί νάνοι σταλμένοι από μακρινές χώρες, ως κι από το βασίλειο των Μαυριτανών, δώρα πριγκίπων και παπών και καρδιναλίων, ή, όπως είναι η συνήθειά μας, προϊόντα ανταλλαγής. Εμείς οι νάνοι δεν έχουμε ούτε πατρίδα ούτε γονείς. Επιτρέπουμε στον εαυτό μας να γεννηθούμε από ξένους, οπουδήποτε, στα κρυφά, ανάμεσα στους πιο φτωχούς και στους πιο ταλαιπωρημένους, για να μην εξαφανιστεί η ράτσα μας».

Δεν είναι ένα παραμύθι, το παραμύθι του ανθρώπου, αλλά το μυθιστόρημα του Περ Λάγκερκβιστ, «Ο Νάνος», που έχει σχέση με το αίνιγμα της ζωής μας, το οποίο κάνει την ανθρώπινη μοίρα τόσο σπουδαία και ταυτόχρονα τόσο αδυσώπητη.

Βραβευμένος το 1951 με το Νόμπελ Λογοτεχνίας ο Περ Λάγκερκβιστ, αφού έχει γράψει και τον Νάνο, αναρωτιέται με το έργο του μήπως μέσα από τα δεκανίκια των μύθων της η κοινωνία αυτοπαγιδεύεται τελικά σε μια απαρασάλευτη όσο και τρομακτική τάξη πραγμάτων – αγαλμάτων, αφού:

«Οι νάνοι υποχρεώνονται να παίζουν με τα παιδιά, τους αναγκάζουν να το κάνουν αυτό, χωρίς κανένας να σκεφτεί ότι ο νάνος είναι το ακριβώς αντίθετο του παιδιού και ότι ο νάνος γεννήθηκε ως γέρος… Αλλά τι ξέρουν οι άνθρωποι για μας;»

Εκ του ασφαλούς και με το αζημίωτο γιατρεύονται τα αδιέξοδα μιας άνοστης, άχρωμης και εν πολλοίς χαμένης ζωής. «Μακριά από την ειδωλολατρία των περιττών», Νίτσε, ο Νάνος του Περ Λάγκερκβιστ ζει μόνο τη νανίσια ζωή του. Ποτέ δεν τριγυρίζει εδώ κι εκεί, ψηλός και με λεία χαρακτηριστικά, «εγώ είμαι πάντοτε ο εαυτός μου, εγώ ζω μόνο μια ζωή, δεν κρύβω άλλο ον μέσα μου».

Εκτεθειμένος στα βλέμματα των άλλων, ταπεινωμένος, χλευασμένος, ονειδισμένος, κρεμασμένος στο σταυρό του που δεν είναι άλλος από το μίσος της κοινωνίας:«εγώ τράφηκα από το μίσος. Το στήθος που μου δώσαν έβγαζε χολή», ανακαλεί στη μνήμη του το αμνημόνευτο, και για να είναι πιστή η μνήμη σ’ αυτό το μέλημα δεν πρέπει να προβαίνει στην επιμνημόσυνη μνεία του αμνημόνευτου:

«Μήπως και το ανθρώπινο πνεύμα δεν είναι ακρωτηριασμένο άγαλμα; Σε τι χρησιμεύουν τα φτερά άμα δεν μπορείς να πετάξεις; Γίνονται βάρος αντί αίσθηση ελευθερίας. Μας καθηλώνουν με το βάρος τους, τα κουβαλάμε, στο τέλος τα μισούμε».

Με μια αληθειακή δομή στο λόγο και στη σκέψη του ο Νάνος απομαγεύει το fond sensible(ευαίσθητο βάθος) του έρωτα, αλλάζει ακούραστα τα σκηνικά, επιφέροντας μεταβολές σχέσεων ανάμεσα στα ακίνητα στοιχεία:

«Δεν έχω εμπειρία αυτού που αποκαλούν έρωτα ούτε και θέλω να δοκιμάσω. Κάποτε μου προσφέρανε μια νάνα, μια ωραιότατη γυναίκα με μικρά διαπεραστικά μάτια σαν τα δικά μου… αλλά εμένα δεν μου ξύπνησε μέσα μου κανένα πάθος, αν και η εμφάνισή της δεν είχε τίποτα απωθητικό, δεν ήταν δηλαδή σαν την ανθρώπινη. Ίσως είχα αναστολές, γιατί την πρόσφερε η Πριγκίπισσα η οποία ήθελε, σαν μαστροπός, να μας φέρει σ’ επαφή για να της χαρίσουμε ένα νανάκι».

Απ’ αυτήν την εργαλειοποίηση της ανθρώπινης ζωής προχωρά στην κυνική από – ιεροποίηση του έρωτα στο βαθμό που και σε όποιον μεγαλώνει υποκείμενο σε χειραγώγηση το δικό του σώμα αποκαλύπτεται ως κάτι πεποιημένο. Η τραγικότητα των λόγων του χτυπά την καμπάνα της εγκλείουσας κοινωνίας για μια επίσκεψη – λειτουργία, σε μια επίσκεψη – λειτουργία συνύπαρξης ενικοτήτων:

«Εμείς οι νάνοι δεν γεννάμε παιδιά, είμαστε στείροι από τη φύση μας. Είμαστε άσχετοι προς τη διαιώνιση της ζωής, εμείς ούτε καν την επιδιώκουμε. Δεν χρειάζεται να είμαστε καρπεροί, διότι η ανθρώπινη ράτσα γεννάει νάνους – αυτό είναι σίγουρο. Επιτρέπουμε να γεννηθούμε απ’ αυτά τα υπεροπτικά όντα, με τις ίδιες ωδίνες. Η ράτσα μας διαιωνίζεται μέσω αυτών, κι έτσι, μόνον έτσι, ερχόμαστε στον κόσμο. Αυτή είναι η αληθινή αιτία της στειρότητάς μας. Ανήκουμε στην ίδια ράτσα μ’ εκείνους, αλλά ταυτόχρονα μένουμε εκτός της . είμαστε καλεσμένοι σ’ επίσκεψη. Πανάρχαιοι, ρυτιδωμένοι, καλεσμένοι σε μια επίσκεψη που διαρκεί χιλιάδες χρόνια.»

Αποφασίζει μια έξοδο, μια έξοδο εσωτερική, έτσι ώστε να μην προϋποθέτει καμία διάνοιξη προς ένα επέκεινα αλλά με σκοπό και προσδοκία κάνει έκκληση σε όλους:

«Ποιος ξέρει τι κρύβει η ψυχή του νάνου, η πιο κλειδωμένη απ’ όλες τις ψυχές; Ποιος μπορεί να μαντέψει την αληθινή μου ταυτότητα;»

Αλλά κι όταν χωρίς κανένα υπολειμματικό ίχνος ανθρωπισμού των ανθρώπων έπαιρνε εκδίκηση, ανταπέδιδε, απένειμε δικαιοσύνη, ασκούσε τη φοβερή επιρροή του στο ανθρώπινο γένος, δεν ένιωθε αληθινή ικανοποίηση, αποκηρύσσει την αυτεπάρκεια του και διεκδικεί μια σύλληψη του εαυτού του πιο αρχέγονη από κάθε δυνατή σύλληψη.

«Αισθάνθηκα την κοσμική μου δύναμη που έχασα τις αισθήσεις μου. Αισθάνθηκα πως ο κόσμος είχε γεμίσει, χάρη σ’ εμένα, τρόμο και θλίψη, πως μεταβλήθηκε από υπέροχη γιορτή σε τόπο όπου βασιλεύει ο φόβος και η καταστροφή…αυτό το αίμα που τρέφει τη δική μου καρδιά, για κείνους σημαίνει θάνατο.»

Καλή σας νύχτα.

Ένας μάγος ταχυδακτυλουργός μεταποιεί τις ιστορίες φρίκης σε παιδικά παραμύθια.

Περ Λάγκερκβιστ "Ο Νάνος" Εκδόσεις Καστανιώτη - FAQ

Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα

2010-09-21T18:08:00.005+03:00

Από την αρχή

Ήμουν πολλοί…

Και τώρα ίσως ακόμα…

Αλλά ο ένας μετά τον άλλον χάνεται…

Μέσα από τον αστεροδιάστικτο δίσκο με προβλέψεις ιστορικής – φιλοσοφικής αναγκαιότητας ο Ζαρατούστρα εκτοξεύτηκε στο στερέωμα σαν αστερισμός συμβάντων. Υπήρξε πρωτίστως στις παρυφές του συμβαντικού του κρατήρα, μια στιγμή ευφρόσυνης ρήξης με όλες τις εκδοχές του κύριου σημαίνοντος.

Το ποιητικής και ενίοτε απόκρυφης γλώσσας έργο του Νίτσε με το οποίο ασκεί συντριπτική κριτική σε όλες τις πλευρές του δυτικού πολιτισμού, προβάλλει ως επιτακτική ανάγκη τη διαμόρφωση ενός νέου τύπου ανθρώπου, του ΥΠΕΡΑΝΘΡΩΠΟΥ ώστε με τη μεταστοιχείωση των κατεστημένων αξιών να γίνει δυνατή και η δημιουργία ενός νέου, καταφατικού προς τη ζωή πολιτισμού. Οι ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ θα πρέπει να διαθέτουν ΘΕΛΗΣΗ ΓΙΑ ΔΥΝΑΜΗ ώστε να δράσουν στο Είναι και Γίγνεσθαι, να γκρεμίσουν για να χτίσουν, αφού η προσωπική τους τελείωση θα έχει ολοκληρωθεί.

«Σας διδάσκω τον υπεράνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί. Τι κάνετε εσείς για να τον ξεπεράσετε;»

Με αυτό το ερώτημα – οδηγό κατευθύνεται στην ανατροπή των παλιών αξιών και η ηχώ της ομιλίας του που δεν εκφωνήθηκε και η οποία αντήχησε μέσα στην ποίησή της εν –γράφτηκε στη σκέψη του ως μερισμός των φωνών. Το ερώτημα παραμένει μετέωρο και ανοιχτό στον τετελεσμένο μέλλοντα αδιαπέραστο από κάθε πρόσθεση και κάθε αφαίρεση:

«Αγαπώ εκείνον που τιμωρεί τον θεό του, επειδή αγαπά τον θεό του»,

«Κοιτάξτε τους καλούς και δίκαιους! Ποιον μισούν περισσότερο; Εκείνον που θρυμματίζει τις πλάκες των αξιών τους, τον καταστροφέα, τον εγκληματία: αυτός εδώ όμως είναι ο δημιουργός».

Η αρρωστημένη ηθική που οι δημιουργοί της δεν έχουν άλλη φιλοδοξία από μια υπναλέα καλή συνείδηση γίνεται για το Ζαρατούστρα ο χώρος για να θεμελιώσει ή εκθεμελιώσει τις έδρες της αρετής. Ο «τελευταίος άνθρωπος» είναι η αναιμική φιγούρα του ανθρώπου που στερείται κάθε φιγούρας. Είναι η μηδενιστική εικόνα της παγωμένης φύσης του ανθρώπινου ζώου, απ’ το οποίο απουσιάζει κάθε δυνατότητα υπέρβασης.

«Δέκα φορές τη μέρα πρέπει να υπερνικάς τον εαυτό σου: αυτό προκαλεί μια καλή κούραση και είναι όπιο της ψυχής.

Δέκα φορές τη μέρα πρέπει να συμφιλιώνεσαι πάλι με τον εαυτό σου γιατί η υπερνίκηση είναι πίκρα, και εκείνος που δεν έχει συμφιλιωθεί κοιμάται άσχημα».

Η απενσαρκωμένη ηθική και η υποκριτική σεμνοτυφία υπό το κάλυμμα της αγνότητας κρύβει ένα φόβο για το σώμα. Ο Ζαρατούστρα καταφέρεται εναντίον εκείνων που προτιμούν από το σώμα τους ένα δήθεν βαθύτερο εγώ.

«Πίσω από τις σκέψεις και τα αισθήματά σου, αδελφέ μου, στέκεται ένας ισχυρός αφέντης, ένας άγνωστος σοφός – ονομάζεται εαυτός. Μέσα στο σώμα σου κατοικεί αυτός, το σώμα σου είναι αυτός».

Η αναζήτηση μιας ενιαίας αρετής που δεν αντιτίθεται στα πάθη αλλά εμπλουτίζεται απ’ αυτά αφού:

«ανείπωτο και δίχως όνομα είναι αυτό που προκαλεί βάσανο και γλυκύτητα στην ψυχή μου και αυτό που είναι επίσης η πείνα των σπλάχνων μου»,

κατευθύνει το Ζαρατούστρα στο γνωστό μοτίβο του μεγάλου φιλοσόφου:

«ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί: και γι’ αυτό πρέπει να αγαπάς τις αρετές σου – γιατί απ’ αυτές θα χαθείς».

Στο υποτιθέμενο καλό της ηθικής που θέλει να σκοτώσει τα ένστικτα, ο Νίτσε αντιπαραθέτει, το «ευγενές» που δεν τα σκοτώνει αλλά τα χρησιμοποιεί δαμάζοντάς τα:

«μερικές ψυχές δεν τις ανακαλύπτει κανείς ποτέ, αν δεν τις επινοήσει πρώτα».

Ο αγώνας για την αυτοκυριαρχία απαιτεί και πολεμικό θάρρος αλλά :

Για την έννοια του φίλου δε διστάζει να πει:

«Η πίστη μας στον άλλο προδίδει αυτό που θα θέλαμε να είμαστε, την πίστη μας στον εαυτό μας. Η λαχτάρα μας για έναν φίλο είναι ο προδότης μας.

Και συχνά θέλει κανείς με την αγάπη απλώς να υπερπηδήσει το φθόνο. Και συχνά επιτίθεται κανείς και κάνει έναν εχθρό για να κρύψει ότι είναι ο ίδιος ευάλωτος».

Η αγάπη προς τον πλησίον – χριστιανική αρετή της ευσπλαχνίας – είτε διά της οδού της βάρβαρης αφομοίωσης δηλαδή της καταδίωξης του πλησίον, είτε διά της οδού της αφομοίωσης της βαρβαρότητας, ακολουθώντας την εντολή που επιτάσσει να αγαπάμε τον πλησίον μας ως εαυτόν, δεν είναι, για το Νίτσε, παρά ανοχή της αδυναμίας του άλλου, ένας εύκολος τρόπος για να αποκτήσουν οι άνθρωποι καλή συνείδηση:

«Καταφεύγετε στον πλησίον σας για να ξεφύγετε από τον εαυτό σας και αυτό θέλετε να το κάνετε αρετή: εγώ όμως διαβλέπω την ανιδιοτέλειά σας.

Το Εσύ είναι παλιότερο από το εγώ, το εσύ έχει ανακηρυχθεί άγιο, το εγώ όμως όχι ακόμα: γι’ αυτό ο άνθρωπος πηγαίνει προς τον πλησίον.

Δεν ανέχεστε τον εαυτό σας και δεν τον αγαπάτε αρκετά: θέλετε να εξαπατήσετε τον πλησίον σας και να τον οδηγήσετε στην αγάπη και να χρυσωθείτε με την πλάνη του».

Σχεδόν δολορραφής, όπως κάθε σκηνή, αφού το φόντο του αινίγματος, που συγκροτεί τα παρασκήνια ή το πέραν της σκηνής και ενίοτε το αναίσχυντο επί σκηνής των μεν και των δε, εμπεριέχει επίσης την όσμωση των ρόλων μέσα στο αίνιγμα και την ανομολόγητη ίσως κοινότητά τους, στο δρόμο για τη δημιουργία του ΥΠΕΡΑΝΘΡΩΠΟΥ η συνάντηση με τον εαυτό μας παραμονεύει:

«Ο χειρότερος εχθρός που μπορείς να συναντήσεις θα είσαι πάντα εσύ ο ίδιος, εσύ ο ίδιος παραμονεύεις τον εαυτό σου μέσα σε σπηλιές και δάση».

Στο καθήκον αυτό απαιτείται η θανάτωση του Θεού:

«Ο Θεός είναι μια εικασία, εγώ όμως θέλω οι εικασίες να μην πηγαίνουν μακρύτερα από τη δημιουργική θέλησή σας».

Στον άνθρωπο – κατηγόρημα που δεν μπορεί να κατηγοριοποιηθεί με τον εαυτό του - που συντριμμένος από ντροπή και τύψεις εξαιτίας της θρησκείας και της πίστης στον κόσμο του ιερού καταβάλλεται από το βάρος των θεϊκών αξιών και στους σοφούς, οι οποίοι ακόμη και όταν επικαλούνται μια ρασιοναλιστική αυστηρότητα δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να διατηρούν υπό άλλη μορφή αυτή την κουλτούρα, που μας καταβάλλει με το βάρος των υπερβατικών αξιών, φωνάζει:

«αν πρέπει να είσαι υπηρέτης, τότε ψάξε να βρεις εκείνον στον οποίο θα είναι πιο χρήσιμες οι υπηρεσίες σου!»

Η απόγνωση μπροστά στο χρόνο που περνά και στη νεότητα που χάνεται:

«μου πήρατε το ανεπίστρεπτο.

Σκοτώσατε τις οπτασίες και τα πιο αγαπημένα θαύματα της νιότης μου».

Η θέληση για «ενθαδική ύπαρξη» όχι με την έννοια ότι κάθε πράγμα θέλει τη δύναμη, αλλά με την έννοια ότι κάθε πράγμα είναι μια δύναμη που θέλει:

«Είμαι από το σήμερα και από το χθες, υπάρχει όμως κάτι μέσα μου που είναι από το αύριο και από το μεθαύριο και από το κάποτε στο μέλλον».

Αναζητώντας τη λύτρωση στέκεται ο Ζαρατούστρα στην ελευθερία που ενώ εμπλέκει αναγκαστικά το χρόνο από την άλλη μοιάζει αδύνατη μέσα σ’ αυτόν τον πραγματικό χρόνο. Δεν μπορεί να είναι κανείς ελεύθερος μέσα στην πορεία του χρόνου, με ένα πεπερασμένο μέλλον κι ένα πεθαμένο παρελθόν. Κι εδώ βρίσκεται η κυριότερη πηγή του τόσου σπουδαίου για την κουλτούρα μας πνεύματος της εκδίκησης: ο άνθρωπος παίρνει εκδίκηση λόγω του περιορισμού του από το χρόνο και λόγω της αδυνατότητάς του να διορθώσει αυτή την κατάσταση:

«…και να αναδημιουργείς κάθε «ήταν» σε «έτσι το ήθελα», ιδού τι θα μπορούσε να ονομάζεται για μένα λύτρωση!»

Η χαρά να πηγαίνει κανείς ενάντια στο βάρος των κατεστημένων αξιών:

«Εκείνος που θα μάθει κάποια μέρα στους ανθρώπους να πετούν, εκείνος θα έχει μεταθέσει όλα τα σύννεφα», αφού «ήδη από την κούνια σχεδόν μας δίνουν βαριές λέξεις και αξίες: «καλό» και «κακό» - έτσι ονομάζεται το δώρο που μας κάνουν. Και στο όνομά του μας συγχωρούν το ότι ζούμε».

Κάποια στιγμή ο Ζαρατούστρα αρρωσταίνει και η αιτία είναι οι φόβοι του και οι δισταγμοί του για τη δυνατότητα επιστροφής του μικρού, του αντιδραστικού, του άρρωστου. Σ’ αυτό το παραλήρημα αναγγελίας της ΑΙΩΝΙΑΣ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗΣ δεν υπάρχει επιστροφή του αρνητικού. «Επιστρέφει μόνο ό,τι καταφάσκει, επιβεβαιώνει ή επιβεβαιώνεται… η αναπαραγωγή του γίγνεσθαι είναι η παραγωγή ενός ενεργού γίγνεσθαι», Gilles Deleuze. Αλλά αφού :

«και ο θεός έχει την κόλασή του: είναι η αγάπη του για τους ανθρώπους»

Η γενναιόδωρη ώρα για το καινούργιο ξεκίνημα έφτασε. Ο προφήτης του μελλοντικού μηδενισμού, ο εξάγγελος του τελευταίου ανθρώπου επισκέπτεται τον Ζαρατούστρα και γνωρίζει την ευτυχία, ευτυχία του επιτευγμένου σκοπού. Τραγουδά τον Υπεράνθρωπο αλλά οι ανώτεροι άνθρωποι δεν μπορούν να γίνουν κοινωνοί της αιωνιότητας που τους προσφέρεται. Το δράμα διαδραματίζεται μέσα σε μια αναστολή, μέσα στην ίδια του την αναστολή και ως αναστολή. Και αυτό που είναι εν αναστολή δεν είναι άλλο από την ταυτότητα που έχει διαλυθεί από την αρχή, από μια αρχή πάντα προγενέστερη κάθε αρχής, ταυτότητα σαγηνευτική αλλά θνήσκουσα – σαγηνευτική καθότι θνήσκουσα, και σαστισμένη, εξασθενημένη, συμπαρασυρόμενη στην ιλιγγιώδη κατάρρευση της μορφής:

«Έτσι κι εγώ κάποτε έπεσα

Ψηλά από την πλάνη της αλήθειας μου

Από τους πόθους της μέρας μου

Κουρασμένος από τη μέρα, άρρωστος από το φως

-Βούλιαξα μέσα στο βράδυ και τους ίσκιους

Καμένος και διψασμένος από μια αλήθεια:

Θυμάσαι, θυμάσαι, θερμή καρδιά

Πόσο διψούσες τότε;

Τότε ας εξοριστώ

Από κάθε αλήθεια

Μόνο τρελός!

Μόνο ποιητής!».

"Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα", Φρίντριχ Νίτσε, Εκδόσεις Νησίδες

Ταξίδι στην άκρη της νύχτας

2010-09-06T19:11:00.007+03:00

«Κάλλιο να μην τρέφεις αυταπάτες, οι άνθρωποι δεν έχουν τίποτα να πουν ο ένας στον άλλο, το μόνο που κάνουν είναι να μιλάνε ο καθείς για τον εαυτό του, γνωστό αυτό. Ο καθείς για την πάρτη του, η γη για όλους. Πασχίζουν να τον ξεφορτωθούν, πάνω στον άλλον τον καημό τους, τη στιγμή του έρωτα, μα τότε δεν πιάνει, κι ό,τι κι αν κάνουν, τον κρατούν ακέραιο τον καημό τους, και ξαναρχίζουν, πασχίζοντας γι’ άλλη μια φορά να τον πλασάρουν».

Αυτός ο απεγνωσμένος κύκλος της ανθρώπινης ύπαρξης από το απόλυτο στο πολλαπλάσιο μηδέν και ο άκαρπος αγώνας διαχείρισης των μικρών και μεγάλων καθημερινών ολέθρων μας, η σπαρακτική παραίτηση από τις ψευδαισθήσεις μας ώστε το νόημα του «Ταξιδιού» να είναι ακριβώς η διαρροή του νοήματος καθ’ οδόν προς την τελευτή του:
«Γι’ αυτό υπάρχει ο άνθρωπος, γι’ αυτό και μόνο, για μια γκριμάτσα, που του παίρνει μια ζωή ολόκληρη να τη σχηματίσει, και που δεν καταφέρνει πάντα ούτε καν να την ολοκληρώσει, τόσο βαριά και περίπλοκη είναι η γκριμάτσα που θα ‘πρεπε να κάνει για να εκφράσει όλη την αληθινή ψυχή του, δίχως να πάει τίποτα χαμένο».
«Το ταξίδι στην άκρη της νύχτας», ένα ταξίδι εξακοσίων σελίδων, ένα ταξίδι του κόσμου και του εαυτού, ένα ταξίδι που οδηγεί τον Σελίν στην άκρη των ηπείρων, της ζωής και της αλήθειας, στην άκρη της ματαιότητας κάθε απόπειρας φυγής, ένα ταξίδι ιδιότυπης μύησης ή μάλλον επαλήθευσης της «δυστοπίας», ένα ταξίδι που παρ’ όλο τον κυνικό αρνητισμό του προοικονομεί την πάγια αμφιθυμία του ήρωα που περιστρέφεται μεταξύ συνειδητοποιημένης εξέγερσης και παραιτημένης υποταγής αφού γίνεται εξαρχής σαφές πως ό,τι παρεμβάλλεται είναι μια επώδυνη επιστροφή στο σημείο εκκίνησης, είναι ο χρόνος που απαιτείται για την εκμάθηση της ζωής, δηλαδή του θανάτου:
«Όσο κι αν πάσχιζα να χαθώ για να μην ξαναβρεθώ μπρος στη ζωή μου, την ξανάβρισκα παντού, απλούστατα. Επέστρεφα στον εαυτό μου. Η δική μου τσάρκα είχε πάρει τέλος. Γι’ άλλους αυτά!... Ο κόσμος είχε ξανακλείσει!» Ολόκληρο το εφιαλτικό ταξίδι, από το τραγικό γέλιο στη σπαρακτική κραυγή, από τον επερχόμενο στο συντελεσμένο θάνατο απαιτεί, ζητά, θέλει, επιδιώκει τον απαγχονισμό του υποκειμένου στη βαράθρωση του ειρμού υπέρ του συνειρμού, στην απαλλαγή του λόγου από το έλλογο και τελικά στην άρνηση του αρνητικού, στην απόλυτη, την ελεύθερη κίνηση, συγκίνηση, ή όπως επισημαίνει ο Philippe Muray στην «εσκεμμένη άρνηση παντός νοήματος, που καταλήγει, παρ’ όλα αυτά, αδιαλείπτως, σε ένα νόημα: την κατάρα του να είσαι σακάτης του νοήματος». Η αρχή του ταξιδιού γίνεται με τον πόλεμο ή εξαιτίας του πολέμου και με το θάνατο ανώνυμο για να περάσει διά του ατομικού θανάτου στο συλλογικό:
«Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν πεθαίνουν παρά μονάχα την τελευταία στιγμή, άλλοι αρχίζουν είκοσι χρόνια νωρίτερα και καμιά φορά παραπάνω. Είναι οι άμοιροι της γης».
Είναι θάνατος ολοσχερής και αναμφίβολα θάνατος του ανθρωπιστικού πιστεύω, θάνατος θερμός στους Τροπικούς, όπου οι Ευρωπαίοι εξοντώνονται από τη ζέστη, τους πυρετούς και την απληστία αποδεκατίζοντας μαζί φυλές ολόκληρες ανυποψίαστων ιθαγενών, θάνατος ψυχρός στην Αμερική, στην «ντούρα» Νέα Υόρκη που ο θάνατος εμφανίζεται με μορφή σκληρής ύλης – η υλιστική εσχατολογία αποτυπώνεται στις ατέλειωτες μεταλλικές κατασκευές - ή με τη θρησκεία του δολαρίου «αληθινό Άγιο Πνεύμα, πολυτιμότερο από αίμα» ή με το απόρθητο, παγερό γυναικείο κάλλος, εκτεθειμένο στις κατάφωτες προθήκες των μαγαζιών «το χτικιό αυτό του κόσμου» ή με τον κινηματογράφο,
«δεν είναι τελείως ζωντανό αυτό που συμβαίνει στις οθόνες, απομένει εντός του ένας μεγάλος θολός χώρος για τους φτωχούς, τα όνειρα και τους νεκρούς. Πρέπει να σπεύσεις να μπουκωθείς με όνειρα για να διασχίσεις τη ζωή που σε περιμένει έξω, όταν βγεις απ’ τον κινηματογράφο, για να διαρκέσεις λίγες μέρες ακόμα μέσα σ’ εκείνη τη φρίκη των ανθρώπων και των πραγμάτων. Απ’ τα όνειρα διαλέγεις όσα σου ζεσταίνουν καλύτερα την ψυχή»,ή με τους αφιλόξενα ατέλειωτους δρόμους
«ήταν σαν θλιβερή πληγή ο δρόμος, ατέλειωτος, μ’ εμάς στο βάθος του, εμάς τους άλλους, απ’ τη μια πλευρά στην άλλη απ’ τον ένα καημό στον άλλο προς την άκρη που δεν βλέπεις ποτέ, την άκρη όλων των δρόμων του κόσμου»,ή με το σύμβολο όλου αυτού, το δημόσιο νεοϋορκέζικο ουρητήριο «κοπρώδες σπήλαιο» που στα έγκατά του πραγματώνεται επαίσχυντα «ο κομμουνισμός του σκατού».
Αυτός ο ψυχρός θάνατος τον ακολουθεί παντού από την άκρη της νιότης του μέχρι τη σιωπή της αλήθειας. Σπρώχνει μπροστά του τη ζωή και τη νύχτα και τη μέρα. Του τα κρύβει όλα όμως η ζωή. Μες στον αχό του εαυτού του, δεν ακούει τίποτα και στο Ντιτρόιτ, στο εργοστάσιο εξανδροποδιστικής αυτοματοποίησης, όπου οι μηχανές χειρίζονται τους ανθρώπους, η δική του ενδημική ανανδρία βαλτώνει: « Αφού ένα χαροπάλεμα είναι η αλήθεια, που τελειωμό δεν έχει. Η αλήθεια τούτου του κόσμου είναι ο θάνατος. Πρέπει να διαλέξεις, ή το τέρμα ή το ψέμα. Εγώ δεν μπόρεσα ποτέ να σκοτωθώ».
Ακόμη κι όταν επέστρεψε στα έκπτωτα προάστια του Παρισιού, ανήμπορος γιατρός των καθημαγμένων, επέστρεψε ο παλιννοστήσας Μπαρνταμού, μονάχος εντός του, πολύ ικανοποιημένος που ‘ταν ακόμα πιο δυστυχής από άλλοτε, γιατί είχε φέρει πίσω στη μοναξιά του ένα νέο είδος απόγνωσης και κάτι που έμοιαζε μ’ αληθινό συναίσθημα:
«Ίσως να ‘ναι αυτό που ψάχνεις στη ζωή, αυτό μονάχα, την πιο μεγάλη θλίψη, για να γίνεις ο εαυτός σου προτού πεθάνεις». Αλλά «Οι άνθρωποι γραπώνονται από τις άθλιες αναμνήσεις τους, απ’ όλες τις δυστυχίες τους, και δεν μπορείς να τους ξαγκιστρώσεις από δαύτες. Είναι για την ψυχή τους μια κάποια απασχόληση. Εκδικούνται για την αδικία του σήμερα ζυμώνοντας εντός τους το αύριο με σκατά. Δίκαιοι και δειλοί, στο βάθος. Είναι η φύση τους». Ολάκερο αυτό το ταξίδι του Σελίν με τις απανωτές επανεκδόσεις και μεταφράσεις, με το θρίαμβο, θραύση, σάλο δε θα μπορούσε να εξέλθει της ανηφόρας του παρά μόνο ικανοποιώντας την εμπλοκή του αφηγητή του με την ύλη και την ιλύ της ιστόρησής του και υιοθετώντας μια νέα γλώσσα για να στιγματίσει, να λοιδορήσει, να ουρλιάξει, μια γλώσσα – κάτοπτρο των κεκρυμμένων από καταβολής, των κεκρυμμένων στα μύχια της ανθρώπινης αθλιότητας, της ανθρωποκτόνου θηριωδίας, εν καιρώ πολέμου, εν καιρώ ειρήνης, εν παντί καιρώ, μια γλώσσα – κάτοπτρο των σημαίνων και σημαινόντων την αρχή του τέλους της εκπολιτιστικής μας αυταπάτης. Αυτή η σωματοποιημένη γλώσσα εξερχόμενη από την «ενόρμηση θανάτου» σαρκώνεται και συμμετέχει στο είναι, στην οργή και την ανημπόρια, στη φάρσα και την ήττα του Είναι.
«Μια ωραία ημέρα, αποφασίζεις να μιλάς όλο και λιγότερο για τα πιο προσφιλή σου πράγματα, μιλάς με κόπο κάθε που αναγκάζεσαι να το κάνεις. Έχεις βαρεθεί ν’ ακούς τον εαυτό σου να μιλάει… Συντομεύεις… Παραιτείσαι… Σου φεύγει η διάθεση να κρατήσεις ακόμη και τη θεσούλα που’ χεις εξασφαλίσει μεταξύ των απολαύσεων…Δεν είσαι παρά ένα γέρικο φανάρι αναμνήσεων στη γωνιά κάποιου δρόμου, όπου δεν περνάει πια σχεδόν κανείς».
Αποκαλυπτική ενόραση του ανθρωπιστικού και ανθρώπινου ναυαγίου ή πεσιμιστική υπαγόρευση τελεσίδικη ιδεολογικά; Αναρχισμός γειτονεύων με τη Σιμόν ντε Μπωβουάρ ή προοπτική ευαγγελικού εξαγνισμού; Θάνατος ιλαροτραγικός ή ιλαροτραγική λύτρωση;
«Κάναμε ουρά για να πεθάνουμε».

Σελίν "Ταξίδι στην άκρη της νύχτας" ΕΣΤΙΑ

Το μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο

2010-08-04T19:30:00.008+03:00

«Όταν κάποιος γράφει για το Άουσβιτς πρέπει να γνωρίζει ότι –τουλάχιστον κατά μία συγκεκριμένη έννοια – ακυρώνει τη λογοτεχνία. Θέλω να πω ότι μετά το Άουσβιτς δεν έχει συμβεί τίποτα που να μπορούσε να ακυρώσει το Άουσβιτς… Με το Ολοκαύτωμα συνειδητοποίησα την κατάσταση του ανθρώπου, τον τελευταίο σταθμό της μεγάλης περιπέτειας στην οποία περιήλθε ο άνθρωπος της Ευρώπης μετά από δύο χιλιάδες χρόνια ηθικής και πολιτισμικής ιστορίας»,

σημειώνει ο Ίμρε Κέρτες στην ομιλία του κατά την απονομή του Βραβείου Νόμπελ το 2002 και δηλώνει ότι η γλώσσα, έτσι όπως είναι, τρόπον τινά κληροδοτημένη από μια αρχέγονη πολιτισμική εποχή, είναι ανίκανη να περιγράψει τις πραγματικές διαδικασίες και τις απόψεις εκείνες που άλλοτε είχαν τη γενική αποδοχή.

Ως συγγραφέας της Λογοτεχνίας του Ολοκαυτώματος το έργο του: «Το Μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο», ενός ανθρώπου που το 1944 του φόρεσαν το κίτρινο αστέρι και το οποίο, αλληγορικά μιλώντας, δεν μπόρεσε να το βγάλει μέχρι και σήμερα, ενός ανθρώπου που ή θα εγκατέλειπε οριστικά τον αγώνα ή θα έβρισκε περίπλοκους δρόμους προς την εσωτερική ελευθερία. Έτσι ο δύσμοιρος νέος – ως ήρωας του μυθιστορήματος – στα στρατόπεδα συγκέντρωσης δε βιώνει το δικό του χρόνο, επειδή δεν του ανήκει ούτε ο χρόνος ούτε η γλώσσα ούτε η προσωπικότητά του. Υπάρχει μέσα στις τραγικές στιγμές και είναι αναγκασμένος να βιώνει το Σύνολο, τη Ζωή, ως το σημείο Μηδέν και όταν η μοίρα τον έχει ορίσει να αποτελεί εξαίρεση, πρέπει να συμφιλιωθεί με την παράλογη τάξη της σύμπτωσης.

«Στην αρχή ένιωθα σ’ αυτή την κατάσταση της αιχμαλωσίας κάπως σαν επισκέπτης – κάτι που εύκολα εξηγείται και που κατ’ ουσίαν έχει να κάνει με την απατηλή συνήθεια όλων μας».

Πώς όμως να γεμίσει κανείς μια ολόκληρη και μεγάλη μέρα απραξίας;

«Έτσι κατάλαβα τότε το εξής: Ακόμα και στο Άουσβιτς μπορεί να πλήξει κανείς – με την προϋπόθεση ότι ανήκει στους προνομιούχους. Περιμέναμε, περιμέναμε – κι αν το καλοσκεφτώ, στην πραγματικότητα περιμέναμε να μη συμβεί τίποτα. Η ανία μαζί μ’ αυτή την παράξενη προσμονή: αυτό, αυτή περίπου η εντύπωση, νομίζω, ναι, ότι ήταν το Άουσβιτς – τουλάχιστον στα δικά μου μάτια».

Κάτω από την τραγικότητα του «ουράνιου αριθμού τηλεφώνου» και τη διαπίστωση ότι η καπνοδόχος εκεί πιο κάτω δεν ήταν εργοστάσιο επεξεργασίας δέρματος αλλά «κρεματόριο», δηλαδή η καπνοδόχος ενός φούρνου αποτέφρωσης, το ταξίδι συνεχίζεται και

«να μου δημιουργείται η αίσθηση ότι το τρένο είναι σταματημένο. Από την άλλη – και ήταν κι αυτό αλήθεια – έτρεχε τόσο γρήγορα που δεν μπορούσα να παρακολουθήσω τις πολλές αλλαγές που γίνονταν μπροστά μου, γύρω μου, αλλά και μέσα μου. Ένα πράγμα μπορώ τουλάχιστον να πω: εγώ από την πλευρά μου κάλυψα όλη την απόσταση, δοκίμασα κάθε δυνατότητα που μου δόθηκε στη διαδρομή αυτή».

Η φαντασία είναι αυτή η εναλλακτική πραγματικότητα, που παραμένει ελεύθερη και μέσα στην αιχμαλωσία αλλά όταν τα βιώματα και οι φρικαλεότητες έρχονται στο φως τότε και στη θέα της πόλης που είχε αφήσει παιδί αυτό που αισθάνεται είναι μίσος, μίσος για όλους.

«Έζησα κι εγώ μια δεδομένη μοίρα. Δεν ήταν η μοίρα μου, την έζησα όμως – και δεν καταλαβαίνω γιατί δε χωρούσε στο μυαλό τους ότι τώρα κάτι έπρεπε να κάνω μ’ αυτήν, κάπου να τη στερεώσω, κάπου να την προσαρμόσω».

Ατσαλώνει τον εαυτό του. ατσαλώνει τον εαυτό του, ο άνθρωπος χωρίς πεπρωμένο. Ατσαλώνει τον εαυτό του για να αντεπεξέλθει και μετά στο δημοκρατικό ρατσισμό. Γιατί:

«δεν μπορεί κανείς να μου πάρει τα πάντα, δε γίνεται να μην μου επιτραπεί να είμαι ούτε νικητής ούτε νικημένος, ούτε η αιτία ούτε το αποτέλεσμα, ούτε να γελιέμαι ούτε να έχω δίκιο».

Στο δρόμο της ελεύθερης αυτοδιάθεσης που αναζητά ο Ίμρε Κέρτες μπορεί το τέλος να είναι ένα «πουθενά». Ένα πουθενά που αξίζει όμως να το αναζητήσει και να το ανακαλύψει κανείς για την ελευθερία του. «Γνώθι σ’ αυτόν» ήταν το επίγραμμα πάνω στην πύλη του αρχαίου κόσμου. «Να είσαι ο εαυτός σου» είναι το επίγραμμα πάνω στην πύλη του σύγχρονου κόσμου, σύμφωνα με τον Όσκαρ Ουάιλντ.

«Το μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο», Ίμρε Κέρτες, Εκδόσεις Καστανιώτη -FAQ

ΔΙΚΤΥΟ ΑΝΤΙΠΕΙΘΑΡΧΙΑΣ

2010-07-26T19:20:00.067+03:00

Ο σημερινός κερματισμός του κοινωνικού ιστού καθιστά πολιτικά καίριο το ζήτημα του υποκειμένου. Η καταστατική θέση του ατόμου μέσα στα τεχνικά συστήματα δηλώνει ανεξίτηλα ότι όσο η επένδυση του υποκειμένου μειώνεται, τόσο προχωρά η τεχνοκρατική του επέκταση. Οι τρόποι επανιδιοποίησης ενός συστήματος που έχει παραχθεί από τα οικολογικά «μορφώματα» μέχρι και τις δημιουργίες καταναλωτών, στοχεύουν σε μια θεραπευτική της χαλασμένης κοινωνιακότητας σύμφωνα με τον Μισέλ ντε Σερτώ. Έτσι στην προοπτική που άνοιξε «Ο Πολιτισμός πηγή δυστυχίας» του Φρόυντ, έρχεται το «Επινοώντας την καθημερινή πρακτική» για να διερευνήσει τι μπορεί να είναι σήμερα η δημόσια, δημοκρατική, παράσταση των μικροσκοπικών, πολύμορφων και αναρίθμητων συμμαχιών ανάμεσα στο χειρίζεσθαι και το απολαμβάνειν.
Ο «πολιτιστικός» καταναλωτής – θεατής, σε μια παραγωγή εξορθολογισμένη, επεκτατική, συγκεντρωτική, θορυβώδη και θεαματική, μπορεί να φτιάξει στη διάρκεια των ωρών του χρόνου που περνά καθηλωμένος μπροστά στο δέκτη της τηλεόρασης και με τις συγκεκριμένες εικόνες της μια άλλη παραγωγή που χαρακτηρίζεται «κατανάλωση» και

«αυτή είναι πολυμήχανη, είναι σκόρπια, όμως παρεισδύει παντού, σιωπηλή και σχεδόν αόρατη, εφόσον δε δηλώνεται με δικά της προϊόντα, αλλά στους τρόπους μεταχείρισης των όποιων προϊόντων επιβάλλει μια κυρίαρχη οικονομική τάξη πραγμάτων».

Έτσι με έναν τρόπο προφητικό για τα σημερινά δεδομένα – παγκόσμια αλλά και κυρίως εγχώρια – μ’ έναν τρόπο προοδευτικό στα άκρα ο Μισέλ ντε Σερτώ αποδεικνύει πώς οι Ινδιάνοι, υποταγμένοι ή και συναινούντες στις τελετουργικές ενέργειες, παραστάσεις και νόμους που τους είχαν επιβληθεί από τους Ισπανούς κατακτητές

«τα ανέτρεπαν όχι απορρίπτοντας ή αλλάζοντάς τα, αλλά με τον τρόπο τους να τα χρησιμοποιούν για σκοπούς ξένους προς το σύστημα που δεν μπορούσαν να αποφύγουν και σε συνάρτηση με άσχετες αναφορές. Ήταν άλλοι στο εσωτερικό ακριβώς του αποικισμού που τους «αφομοίωνε» εξωτερικά, έκαναν μια χρήση της κυρίαρχης τάξης πραγμάτων που ξεγελούσε την εξουσία της, την οποία δεν είχαν τα μέσα να αντικρούσουν, της ξέφευγαν χωρίς να την εγκαταλείψουν».

Αν για τον Μισέλ Φουκώ η υποκατάσταση των μηχανισμών άσκησης της εξουσίας με τα «συστήματα λειτουργίας» που έχουν «βρικολακιάσει» τους θεσμούς και έχουν αναδιοργανώσει κρυφά τον τρόπο λειτουργίας της εξουσίας συγκεκριμενοποιεί μια προβληματική, κατά τον Μισέλ ντε Σερτώ δείχνει

«πώς κάποιες βουβές τεχνολογίες στα παρασκήνια καθορίζουν ή βραχυκυκλώνουν την εκάστοτε θεσμική σκηνοθεσία. Αν αληθεύει ότι παντού επεκτείνεται και συγκεκριμενοποιείται το τετραγωνισμένο πλάσμα της «επιτήρησης» επείγει ακόμη περισσότερο να ανακαλύψουμε πώς μια ολόκληρη κοινωνία δεν ανάγεται περιοριστικά σ’ αυτήν, ποιες λαϊκές διαδικασίες (επίσης μικρότατες και καθημερινές) παίζουν με τους μηχανισμούς της πειθαρχίας και συμμορφώνονται μ’ εκείνους μόνο και μόνο για να τους παρακάμψουν και να τους μεταστρέψουν, τέλος από την πλευρά των καταναλωτών (ή μήπως των «κυριαρχημένων»;) ποιοι «τρόποι του πράττειν» δημιουργούν το αντιστάθμισμα των βουβών μεθόδων που οργανώνουν την κοινωνικοπολιτική τάξη πραγμάτων».

Στο δίκτυο της αντιπειθαρχίας που πραγματεύεται το συγκεκριμένο βιβλίο, οι μικροβιακές τελέσεις που θρασομανούν στο εσωτερικό των τεχνοκρατικών δομών εκτρέποντας τη λειτουργία τους και οι λαθραίες μορφές που προσλαμβάνει η σκόρπια δημιουργικότητα των ομάδων ή των ατόμων που έχουν πιαστεί στα δίχτυα της «επιτήρησης», παρουσιάζονται ως «η πολύτροπη τέχνη του πράττειν» από μια μαζική περιθωριακότητα που αποκτά καθολικότητα και είναι αυτή ακριβώς η πολιτιστική δραστηριότητα των μη παραγωγών κουλτούρας, μια δραστηριότητα που δεν έχει υπογραφή και δεν είναι αναγνώσιμη.
Η έρευνα του Μισέλ ντε Σερτώ που σφραγίστηκε για να εγκαθιδρύσει μια αξιοπιστία μέσα στις καταστάσεις που μας επιβάλλονται, για να διανοίξει, δηλαδή, μια δυνατότητα να τις βιώσουμε επανεισάγοντάς τους την πληθυντική κινητικότητα ενδιαφερόντων και ηδονών, η έρευνα αυτή ως αποτύπωση και μουρμουρητό των κοινωνιών, θεμελιώνεται στο ξεστράτισμα της γραφής έξω από τον ιδιότυπό της που διά της τεθλασμένης προμηθεύει μια γνώση για την ολότητα και μια εγγύηση της καταστατικής θέσης του Υποκειμένου, χθεσινό βασιλιά, σημερινό κυνηγημένο μιας τεχνοκρατικής κοινωνίας.
Στο σύμπαν της τεχνοκρατικής διαφάνειας, ένας τρόπος χρησιμοποίησης των επιβεβλημένων συστημάτων συνιστά αντίσταση τόσο στον ιστορικό νόμο μιας γεγονοτικής κατάστασης όσο και στην εκάστοτε δογματική νομιμοποίησή της. Αυτός ο τρόπος προσφέρει στο δυνατό έναν τόπο απόρθητο, επειδή είναι ένας ου τόπος, μια ουτοπία, δημιουργεί έναν χώρο άλλον, σε συνύπαρξη με τον χώρο μιας εμπειρίας χωρίς ψευδαισθήσεις. Η κοινωνική ιστορικότητα που ξεκινά από την «πρακτική νοημοσύνη», την «μñτιν» των αρχαίων Ελλήνων και περνώντας με το ομιλιακό ενέργημα στη συγκρότηση ενός corpus της λαϊκής κουλτούρας, δείχνει ότι τα «παιχνίδια» διατυπώνουν και τυποποιούν τους κανόνες που οργανώνουν τις ευμήχανες κινήσεις, συγκροτώντας έτσι μια μνήμη, μια εναποθήκευση και μια ταξινόμηση σχημάτων ενεργειών που συναρθρώνουν εύστοχες απαντήσεις. Τα τελεστικά μοντέλα της λαϊκής κουλτούρας υφίστανται στην καρδιά των προμαχώνων της σύγχρονης οικονομίας και είναι η περίπτωση της ανάλωσης εργασιακού χρόνου και υλικών προς ίδια χρήση. Έτσι

«ενώ αλλού την τάξη πραγμάτων είτε την εκμεταλλεύεται μια κυρίαρχη εξουσία είτε απλώς την αρνείται ένας ιδεολογικός λόγος, στην προκείμενη περίπτωση την παίζει μια τέχνη».

Μια τέχνη, με μάχες ή παιχνίδια ανάμεσα στον δυνατό ή τον αδύνατο, μια τέχνη με ενέργειες που παραμένουν εφικτές στον αδύνατο, μια τέχνη που διαβρώνει την πραγματικότητα βαθμιαία και τη μετατοπίζει από τη ζούγκλα της λειτουργιστικής ορθολογικότητας σε λοξές διαδρομές, σε αφρισμένα κύματα μιας θάλασσας που παρεισδύει ανάμεσα στους βράχους και τους δαιδάλους της κατεστημένης τάξης, μια τέχνη που επιδίδεται στη λαθροθηρία, κάνει αιφνιδιασμούς, αυλακώσεις, εκλάμψεις, ραγισματιές στην τετραγωνισμένη δόμηση ενός συστήματος, μια τέχνη κινητικότητα πολύμορφη με ευκινησία στους ελιγμούς, μια τέχνη που όταν το σύστημα – τόσο αχανές – μεταβάλλει τους καταναλωτές σε μετανάστες επειδή δεν μπορεί να τους καθηλώσει κάπου αλλού και δεν μπορούν ποτέ να του ξεφύγουν και να αυτοεξοριστούν αλλού, γιατί δεν υπάρχει πια αλλού, μια τέχνη - μνήμη του «υπόλοιπου» , μια τέχνη –Αντιγόνη όσων δε γίνονται δεκτά στα επιστημονικά δικαστήρια που καθιστούν «πολιτικά» αναγκαία τη λήθη, μια τέχνη- γνώση ανεπίγνωστη αφού τα υποκείμενά της μαρτυρούν την ύπαρξή της, χωρίς να μπορούν να την ιδιοποιηθούν, είναι μισθωτές της και όχι κύριοί της, είναι τέχνη – γνώση εις γνώσιν μόνο των άλλων, όχι των φορέων της.
Η ποιητική απεραντοσύνη του Μισέλ ντε Σερτώ φτάνει σε ακραία σημεία στο κεφάλαιο: «Περπατώντας στην Πόλη», όπου διατυπώνοντας τον ορισμό της

«δίνω εμπράγματη υπόσταση σ’ αυτή τη σκέψη του πληθυντικού, ξέρω και μπορώ να συν/αρθρώσω»,

καταλήγει:

«η πόλη- έννοια φθίνει. Να σημαίνει άραγε αυτό πως οι αστικοί πληθυσμοί έχουν προσβληθεί κι εκείνοι από την ασθένεια από την οποία πάσχουν ο ορθός λόγος που την εγκαθίδρυσε και οι επαγγελματίες του; Ίσως οι πόλεις να παρακμάζουν ταυτόχρονα με τις διαδικασίες που τις οργάνωσαν».

Εισάγοντας τη ρητορική του περπατήματος αναλύει τις τροπικότητες με τις οποίες ο χρήστης της πόλης αφαιρεί θραύσματα από το εκφώνημα για να πραγματώσει ενεργά στα κρυφά, αφού ο δρόμος που ανοίχτηκε από τον Α. Μεντάμ και συστηματοποιήθηκε από τη Σ.Οστροβοτσκύ και Ζ. Φρ. Ωγκογιάρ με την εισαγωγή της έννοιας «οικιστική ρητορική» υποθέτουν πως οι τρόποι τους οποίους καταλογογραφεί η ρητορική προσφέρουν μοντέλα και υποθέσεις εργασίας στην ανάλυση των τρόπων ιδιοποίησης του τόπου. Αποπραγματώνοντας την αληθοφάνεια της πόλης, μεταμορφώνοντάς τη σε μεγεθυσμένες ενικότητες και χωριστές νησίδες, «τα δέντρα χειρονομιών» του Ρίλκε, που ουρλιάζουν δίχως να φωνάζουν, τοποθετείται στον αστερισμό εκείνου που θα έπρεπε να είναι εντέλει ο τόπος, αλλά είναι μονάχα ένα όνομα, η Πόλη, ένα σύμπαν από νοικιασμένα μέλη στοιχειωμένα από έναν ου τόπο ή από τόπους ονείρων. Αν οι βιωμένοι τόποι είναι σαν παρουσίες απουσιών και τα δεικτικά τους λένε τις αόρατες ταυτότητες του ορατού σαν αφηγήσεις εν αναμονή τότε και η βιβλιακή σκηνή παρουσιάζει μια τόσο κοινωνική όσο και ερωτική εμπειρία: να είσαι το γραμμένο κείμενο κάτι αταυτοποίητου,

«το σώμα μου δε θα είναι πια τίποτε άλλο από το γράμμα που γράφεις πάνω του, σημαίνον που δεν μπορεί να το αποκρυπτογραφήσει άλλος από σένα. Τι είσαι όμως εσύ, Νόμε, που μετατρέπεις το σώμα μου σε σημείο σου;»

Πίσω όμως από το θεατρικό σκηνικό της νέας αυτής πολιτιστικής ορθοδοξίας κρύβεται η σιωπηλή, παραβατική, ειρωνική και ποιητική δραστηριότητα των αναγνωστών ή τηλεθεατών που παρ’ όλες τις επιθανάτιες προσπάθειες του φιλελεύθερου καπιταλισμού να ανακυκλώσει σε πρακτορεία μάρκετινγκ με απληστία τα ξεφτίδια του και να μεταποιήσει τους ναυαγούς της Ιστορίας μετατρέποντας τις Εκκλησίες σε μουσεία πίστεων δίχως πιστούς, ενοικούν αρχετυπικές μορφές με πρωταγωνιστή τον Ροβινσώνα που φωτίζει εδώ την κατάσταση:

«το υποκείμενο της γραφής είναι ο κύριος, ο αφέντης, ενώ ο εργάτης που έχει άλλο εργαλείο από τη γλώσσα, θα είναι ο Παρασκευάς».

«Όταν δεν έχεις ό,τι σ’ αρέσει, πρέπει να σ’ αρέσει ό,τι έχεις» Φρόυντ.

«Επινοώντας την καθημερινή πρακτική – Η πολύτροπη τέχνη του πράττειν» Μισέλ ντε Σερτώ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΜΙΛΗ

Οι παγίδες του Αυτονόητου

2010-07-17T15:23:00.003+03:00

Σήμερα, που η ηθική κατέληξε να είναι μια «θλιμμένη επιστήμη» διότι το καλύτερο που μπορεί να μας προσφέρει είναι «στοχασμούς από μια φθαρμένη ζωή», η Φωτεινή Τσαλίκογλου προκαλεί μια διάφανη τομή ανάμεσα στα κυμαινόμενα συναισθήματα του αναγνώστη και την κινητικότητα μιας ωκεάνιας πραγματικότητας.
Με τα κείμενά της αλλάζει ακούραστα τα σκηνικά προσδοκώντας και μεταβολές σχέσεων στα «ακίνητα» στοιχεία, όπου τελούνται λειτουργίες ατοπικές, παρενθέσεις προσευχών χωρίς αποδέκτες, βουβός εξορθολογισμός του φιλελεύθερου ατομισμού.
Σε ένα από τα σκηνικά της εστιάζεται στην εικόνα που προβάλλει ο Τύπος για τη βία και το έγκλημα που ευνοείται από μια ισχυρά αμφιθυμική στάση του ανθρώπου. Έτσι «η βία ως υπερβολή, η βία ως παραβίαση κοινά αποδεκτών κανόνων συμπεριφοράς, φοβίζει αλλά και γοητεύει, απωθεί αλλά και σαγηνεύει… υπάρχει μια μυστική συνωμοτική σχέση ταυτοποίησης που μας ενώνει με τον φορέα των βίαιων εγκλημάτων». Από την άλλη η ατομική ψυχολογία γίνεται το παυσίπονο της εξουσίας. Η ψυχολογικοποίηση νομιμοποιεί την τυφλή βία, εξημερώνει την αποτρόπαιη αυθαιρεσία. Το αφόρητο γίνεται υποφερτό, ενώ η βιαιολογία λειτουργεί σαν ένα τέχνασμα χειραγώγησης και τιθάσευσης της βίας που ελλοχεύει μέσα μας.
Αναφερόμενη στην έντονα εργασιοκεντρική κοινωνία μας όπου η εργασία και η παραγωγικότητα ανάγονται σε «ιερές» αξίες στις οποίες μένουμε προσηλωμένοι με θρησκευτική ευλάβεια σηματοδοτείται από τον Κων/νο Τσουκαλά, τόσο περισσότερο παρών- όσο λιγότερο ορατός, που αποκρυπτογραφώντας τα προβλήματα της κοινωνικής δυναμικής υπογραμμίζει ότι η εργασιακή ειδίκευση παύει να είναι ειδικό συμβολικό προνόμιο και γίνεται γενική ταξινομητική μήτρα: «χωρίς κρυστάλλινες εργασιακές – επαγγελματικές ιδιότητες το άτομο δεν «σημαίνει» τίποτα, δεν είναι αναγνώσιμο, άρα και δεν «υπάρχει» ως εντοπίσιμη και κοινωνικά νοηματισμένη οντότητα».

Όταν η Τσαλίκογλου γράφει για τις φυλακές ακυρώνει έναν τεχνοκρατικό λόγο και διεισδύει στην παραδοξολογία του σκοτεινού θεσμού. Ανακαλύπτει την ιδιαιτερότητά του, αποκωδικοποιεί τα κρυφά του μηνύματα, ανατέμνει την απατηλή φαινομενολογία του για να καταλήξει ότι εκεί παίζεται όλο το παιχνίδι, εκεί, στην κρυμμένη σημασία των επιφαινομένων, στην αναζήτηση των μη ορατών διά γυμνού οφθαλμού αφετηριακών σημείων εκκίνησης, εκεί που τα σώματα μεταποιούνται, για να καταλήξει ότι η φυλακή δεν «επανακοινωνικοποιεί» αλλά κακοποιεί, στοχεύει τελικά σ’ έναν αδύνατο στόχο: να βελτιώσει αυτούς που διαφθείρει, να προστατεύσει την κοινωνία κατασκευάζοντας εγκληματίες. Αν θυμηθούμε και το Φουκώ που υποστηρίζει ότι η φυλακή παίρνει στα χέρια της έναν παραβάτη του νόμου και τον βγάζει εγκληματία, αναρωτιόμαστε τελικά, μήπως, μέσα από τα δεκανίκια των μύθων της η κοινωνία αυτοπαγιδεύεται τελικά σε μια απαρασάλευτη όσο και τρομακτική τάξη πραγμάτων – αγαλμάτων;

Στην τετραγωνισμένη δόμηση της ισοπεδωτικής ορθολογικότητας , με μια επιθετική σαγήνη, συναντά την τρέλα ως κοινωνικό γεγονός, απόρροια αλλοτριωμένων κοινωνικών δομών, που αξίζει κανείς να σταθεί υιοθετώντας μια στάση απαλλαγμένη από ψευδο – ουμανιστικά κατάλοιπα, εξάρσεις ακτιβισμού και εξιδανικευτικές παγίδες. Μια στάση που θα επέτρεπε να αφουγκραστεί κανείς «με ένα τρίτο αυτί» το λόγο του τρελού, δίχως να τον παραποιήσει, αφού ο λόγος του εξακολουθεί να είναι μια διαταρακτική υπενθύμιση. Πανάρχαιοι , αλλοτινοί φόβοι έρχονται στην επιφάνεια. Και ενός γνωστικού το μυαλό δεν είναι χαλύβδινα περιφρουρημένο από τη διαρροή της παραφροσύνης. Γιατί η φωνή δεν είναι μόνο αυτό που ακούγεται. Είναι και αυτό που βιώνεται στους σκοτεινούς διαδρόμους του ψυχισμού. «Θα γίνω ο καθρέφτης σου», δε σημαίνει «θα γίνω η αντανάκλασή σου», αλλά «θα γίνω το δόλωμά σου». Όχι , κάθε κοινωνία δεν έχει μόνο τους τρελούς που της αρμόζουν, έχει και το βλέμμα προς τον τρελό που της αρμόζει. Και στο βλέμμα αυτό καθρεφτίζεται θριαμβευτικά η «άλλη», η κυρίαρχη παθολογία του φυσιολογικού. Πότε όμως θα μπορέσουμε να γιορτάσουμε το τέλος της τρομοκρατίας του φυσιολογικού;

Φωτεινή Τσαλίκογλου: «Ψυχο – λογικά» ,Εκδόσεις ΠΛΕΘΡΟΝ

Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιο

2010-07-05T18:03:00.004+03:00

«……γιατί το Καλό που είμαι εγώ δεν θα υπήρχε χωρίς το Κακό, που είσαι εσύ, το Καλό που θα έπρεπε να υπάρξει χωρίς εσένα είναι αδιανόητο, σε τέτοιο σημείο που ούτε κι εγώ δεν μπορώ να το φανταστώ, τελικά, αν τελειώσεις εσύ, είμαι κι εγώ τελειωμένος, για να είμαι εγώ το Καλό πρέπει κι εσύ να συνεχίσεις να είσαι το Κακό, αν ο Διάβολος δεν ζει σαν Διάβολος, τότε κι ο Θεός δεν θα ζει σαν Θεός, ο θάνατος του ενός θα ήταν θάνατος και του άλλου.»
Το ταξίδι του « Κατά Ιησούν Ευαγγέλιο» που εκδόθηκε το 1991 και ένα χρόνο αργότερα επιλέγει να εκπροσωπήσει την Πορτογαλία για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας, διακόπηκε από τη λογοκρισία της «δημοκρατικής» κυβέρνησης αφού το είδε ως επίθεση στην Καθολική Εκκλησία. Ήταν κι αυτό που έκανε τον Ζοζέ Σαραμάγκου να δηλώσει: «υπάρχουν πράγματα που με ενοχλούν γενικώς αλλά με εξοργίζουν όταν γίνονται κάτω από την επιγραφή της δημοκρατίας». Έχοντας ζήσει πενήντα χρόνια δικτατορίας, λογοκρισίας στην πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία αποφαίνεται ότι: «δικτάτορας είναι κι αυτός που θέλει να επιβάλει σε ένα λαό το καλό του, ενώ ο λαός δεν το κατανοεί. Ένας λαός έχει δικαίωμα να αποφασίσει και την καταστροφή του, όπως έχει δικαίωμα με την πλειοψηφική του γνώμη να επιλέξει τη σωτηρία του». Το μάθημα της αμφιβολίας οδήγησε το Νομπελίστα συγγραφέα να κοιτάξει πίσω από τις σελίδες της Καινής Διαθήκης μ’ ένα ισοπεδωτικό φως την επιφάνειά τους. Έτσι στο Ευαγγέλιο αυτό ο Ιωσήφ θα συνειδητοποιήσει την ενοχή του, θα δεχτεί τις τύψεις ως τιμωρία για την παράλειψή του και θα αφήσει να τον οδηγήσουν στο θάνατο, σαν να ‘ταν αυτό το χρέος που όφειλε για να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς του με τον κόσμο.
«Γι’ αυτό ο Ιωσήφ δεν κοιμάται, ή κοιμάται αλλά ξυπνάει μέσα στην αγωνία, πετάγεται σε μια πραγματικότητα που δεν τον αφήνει να ξεχάσει το όνειρο, σε σημείο να πει κανείς ότι, ξύπνιος, ονειρεύεται το όνειρο του ύπνου του, και κοιμισμένος, την ίδια στιγμή που προσπαθεί απεγνωσμένα να του ξεφύγει, ξέρει ήδη ότι θα το συναντάει ξανά και ξανά, αυτό το όνειρο είναι μια παρουσία στο μεταίχμιο ανάμεσα στον ύπνο και στην εγρήγορση, και ο Ιωσήφ, μπαινοβγαίνοντας, πρέπει να την αντιμετωπίσει. Εννοείται βέβαια ότι η λέξη που ορίζει με ακρίβεια αυτό το κουβάρι λέγεται τύψη, αλλά η εμπειρία και η πρακτική της επικοινωνίας, διαμέσου των αιώνων, έρχεται να μας αποδείξει ότι η παράφραση αυτή είναι μόνο ψευδαίσθηση, είναι, αν δεν κάνουμε λάθος, μια αναπηρία της γλώσσας, δεν είναι που θέλεις να πεις αγάπη και δεν σου φτάνει η γλώσσα είναι ότι έχεις γλώσσα και δεν σου φτάνει η αγάπη.»

Δεν πρόκειται περί ενός ηθοπλαστικού μύθου αλλά για την τραγική ύπαρξη και ιστορία ανθρώπινων δυνάμεων που υπόκεινται σε κάποια εξουσία, παλεύουν αλλά δεν μπορούν να τη νικήσουν, γιατί καθένας φέρει το τραγικό συναίσθημα της ευθύνης του και της ενοχής του που δεν τον εγκαταλείπει ποτέ. Το μόνο σίγουρο είναι η προσπάθεια που κάνουν για να φτάσουν κάπου, μια προσπάθεια που δεν τελειώνει ποτέ. Ποτέ δεν φτάνουν. Δεν υπάρχει προορισμός. Υπάρχει μια τάση να πάνε εκεί που προορίζεται να πάνε. Η απειλή του τέλους κάνει ενδιαφέρουσα τη διαδρομή και ο Γολγοθάς – μια ειρωνική και μακάβρια προειδοποίηση στους δυστυχείς μελλοθάνατους – ή κρανίο στέφεται από μια οδυνηρή ακάνθινη κορόνα, τέτοια που φέρουν, και δεν το ξέρουν, ακόμη κι όταν το σώμα τους δεν αιμορραγεί εξωτερικά, εκείνοι οι άνθρωποι που δεν τους επιτρέπεται να είναι βασιλιάδες του προσώπου τους, αφού τα πράγματα δε φέρουν πάντα συνημμένη την εξήγησή τους όταν κοινότοπα σκεφτόμαστε ότι έρημος είναι τα πάντα απόντων των ανθρώπων.

«……ο Θεός ήταν σιωπηλός και σιωπηλός παρέμεινε, από την καταχνιά όμως ακούστηκε μια φωνή να λέει. Ίσως αυτός ο Θεός κι αυτός που είναι να έρθει να μην είναι παρά ετερώνυμοι. Ποιου, τίνος πράγματος, ρώτησε περίεργη μια άλλη φωνή. Του ανθρώπου. Ο Ιησούς, ο Θεός και ο Διάβολος προσποιήθηκαν ότι δεν είχαν ακούσει τίποτα, αμέσως όμως αλληλοκοιτάχτηκαν τρομαγμένοι, γιατί έτσι είναι ο κοινός φόβος, εύκολα ενώνει τις διαφορές μας.»

"Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιο" Εκδόσεις Καστανιώτη

Η μεταγενέστερη δουλεία των ζωντανών στους νεκρούς

2010-04-28T19:03:00.008+03:00

Στην προϊούσα διαδικασία «αυτομετασχηματισμού του ανθρώπινου είδους» ο Jurgen Habermas θέτει το πρόβλημα της αποσαφήνισης της διαισθητικής μας κατανόησης των κλινικών χαρακτηριστικών μιας επιτυχημένης ζωής. Αφού ο καθορισμός ενός ορισμένου προτύπου περί του «ευ ζην», που αποτελεί συνιστώσα του πλαισίου «το έθος του είδους», καθίσταται ανέφικτος, ο φιλόσοφος οφείλει να αποσαφηνίσει θεωρητικά τις ηθικές διαισθήσεις, τις οποίες θίγει η προοπτική μιας ενδεχόμενης «φιλελεύθερης ευγονικής».

Υιοθετώντας την οπτική ενός μελλοντικού παρόντος, από το οποίο μπορούμε να ατενίζουμε ίσως τις αμφισβητούμενες σήμερα πρακτικές ως απόπειρες διάνοιξης του δρόμου για την «φιλελεύθερη ευγονική», διερωτάται γιατί η προοπτική μιας θετικής ευγονικής να προσκρούει σε βαθύτερες ηθικές μας διαισθήσεις και να προκαλεί εύλογη ηθική ανησυχία παρά τις μελλοντολογικές υποσχέσεις επιστημόνων, τεχνοκρατών και υπερμοντέρνων προφητών για την αύξηση του προσδόκιμου ορίου ζωής, για τη νίκη επί ανίατων ασθενειών, για τη δημιουργία υπερ – ανθρώπων;

Μέσα στις θεωρίες του ορθού λόγου και της δίκαιης κοινωνίας ο λόγος του φιλοσόφου ακούγεται στεντόρειος :

« μπορεί ένας πολιτισμός να υπερασπιστεί με επιτυχία τον εαυτό του έναντι άλλων πολιτισμών μόνον όταν πείθει τις επόμενες γενιές – που δικαιούνται και να αρνηθούν – για τα πλεονεκτήματα της διανοίγουσας τον κόσμο σημασιολογίας του και της δύναμής του να προσανατολίζει τη δράση. Πολιτιστική προστασία ειδών δεν μπορεί και δεν πρέπει να υπάρξει. Σε μια δημοκρατικά συντεταγμένη πολιτεία δε δικαιούται ούτε καν η πλειοψηφία να επιβάλει στις μειοψηφίες τη δική της πολιτισμική μορφή ζωής, στο βαθμό που αυτή αποκλίνει από τον κοινό πολιτισμό της χώρας».

Η ψυχανάλυση τολμά αυτό που η φιλοσοφία φαίνεται να δειλιάζει. Τολμά τη διασάφηση της διαισθητικής κατανόησης των κλινικών χαρακτηριστικών μιας αποτυχημένης ή μη αποτυχημένης ζωής αυτό που ο Alexander Mitscherlich, θέτοντας το φιλοσοφικό πυρήνα στην ψυχανάλυση, με σαφήνεια αντιλαμβάνεται ως ψυχική ασθένεια: η φθορά ενός ειδικά ανθρώπινου τρόπου ύπαρξης. Αντιστοιχεί τη ψυχική ασθένεια στην απώλεια ελευθερίας, για την οποία ευθύνεται ο ίδιος ο ασθενής, αφού μέσα από τα συμπτώματά του απλώς και μόνον αναπληρώνει μια οδύνη που έγινε ασυνείδητη, μια οδύνη από την οποία ξεφεύγει κρυμμένος από τον εαυτό του. Η θεραπεία στην παρούσα φάση αποσκοπεί στην αυτογνωσία, η οποία «συχνά δεν είναι παρά η μετατροπή της ασθένειας σε οδύνη, σε μια οδύνη που αυξάνει το κύρος του Homo Sapiens γιατί δεν εκμηδενίζει την ελευθερία του».A. Mitscherlich Δεν μπορεί παρά να διακρίνει κανείς στον παραπάνω φιλοσοφικό πυρήνα ίχνη του Kierkegaard και των επιγόνων του υπαρξιστών φιλοσόφων αφού μέσω μιας ηθικά βασανιστικής αξιολόγησης και μιας κριτικά διερευνητικής ιδιοποίησης της γεγονικά προϋπάρχουσας βιοϊστορίας, το άτομο, το κάθε άτομο, ιδιοποιείται αυτοκριτικά το παρελθόν της βιοϊστορίας του. Και με βάση τις ενδεικτικές μορφές ζωής ο Kierkegaard , αφού περιγράψει τις μορφές εμφάνισης μιας θεραπευτικής «Ασθένειας προς θάνατο», τις μορφές δηλαδή μιας απελπισίας η οποία αρχικά απωθείται, κατόπιν εμφανίζεται να διαβαίνει το κατώφλι της συνείδησης και στο τέλος αναγκάζει την εγωκεντρική συνείδηση να μεταστραφεί, επιμένει ότι μόνο μέσω της συνείδησης της αμαρτίας μπορεί το ανθρώπινο πνεύμα να φτάσει στην ορθή κατανόηση της πεπερασμένης ύπαρξής του: ο εαυτός υπάρχει πραγματικά μονάχα ενώπιον του Θεού. Αυτή η εξάρτηση, η εξάρτηση από μια ανέλεγκτη δύναμη δεν μπορεί να νοηθεί φυσιοκρατικά αλλά αφορά καταρχάς μια διαπροσωπική σχέση που βιώνεται με μια αποπληθωριστική ερμηνεία του «εντελώς Άλλου» από το υποκείμενο με ικανότητα λόγου και πράξης. Και αυτή η διαδικασιακή ανάγνωση του «Άλλου» αποδεικνύει ότι ο Λόγος της γλώσσας ξεφεύγει από τον έλεγχό μας , κι όμως είμαστε εμείς, τα υποκείμενα με ικανότητα λόγου και πράξης. Στον Λόγο της γλώσσας ενσαρκώνεται μια δύναμη του διυποκειμενικού η οποία προηγείται της υποκειμενικότητας των ομιλητών και αποτελεί θεμέλιό της.

Η σε τετελεσμένο μέλλοντα παρέμβαση του Habermas δηλώνει ότι από τη στιγμή που διακυβεύεται η εθική αυτοκατανόηση των ικανών προς ομιλία και δράση υποκειμένων συνολικά, η φιλοσοφία δεν μπορεί να αποφεύγει την τοποθέτησή της. Αφού η βιοϊστορία μας είναι φτιαγμένη από υλικό τέτοιο που μπορούμε να το «ιδιοποιηθούμε» και να το «αναλάβουμε υπεύθυνα», η ανέκκλητη απόφαση την οποία λαμβάνει ένα πρόσωπο ως προς τον «φυσικό» εξοπλισμό ενός άλλου προσώπου, δημιουργεί μια άγνωστη ως τώρα διαπροσωπική σχέση, μια σχέση που τραυματίζει το ηθικό μας αίσθημα. Έτσι στο επιχείρημα της φιλελεύθερης ευγονικής που δεν αναγνωρίζει όρια μεταξύ θεραπευτικών και βελτιωτικών επεμβάσεων αλλά αφήνει την επιλογή των στόχων σχετικά με τροποποιητικές χαρακτηριστικών επεμβάσεις στις ατομικές προτιμήσεις των εταίρων της αγοράς έρχεται ο λόγος του Προέδρου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας στις 18 Μαΐου 2001: « Όποιος κάνει την αρχή με την εργαλειοποίηση της ανθρώπινης ζωής , όποιος αρχίζει να διακρίνει μεταξύ άξιου και ανάξιου για ζωή, έχει μπει σε τροχιά που δεν ανακόπτεται».

Σήμερα όμως αναρωτιόμαστε αν θέλουμε να ζούμε σε μια κοινωνία που θα εξαγοράζει τον ναρκισσιστικό σεβασμό των προτιμήσεων του καθενός με αναισθησία απέναντι στα κανονιστικά και φυσικά θεμέλια της ζωής. Το ανησυχητικό φαινόμενο είναι η σύγχυση των ορίων ανάμεσα στη φύση που είμαστε και στον οργανικό εξοπλισμό που δίνουμε στον εαυτό μας. Και εδώ ο Habermas, αφού επιφυλάσσει μια αρκετά σκληρή υποδοχή σε μια «χούφτα» διανοούμενους «που έχουν εντελώς καβαλήσει το καλάμι» για να συνεχίσει απλώς και μόνον «υπερνεωτερικότητα» εναντίον «υπερηθικής», έρχεται στην ηθικοποίηση της ανθρώπινης φύσης: « Ό,τι με τη βοήθεια της επιστήμης ετέθη στη διάθεση της τεχνικής θα πρέπει, επιτηρούμενο από την ηθική, να γίνει και πάλι κανονιστικά ανέλεγκτο».

Στη θεώρηση της ιατρικής προειδοποίησης που συνιστά επιφυλακτικότητα απέναντι σε προσπάθειες «ηθικοποίησης της ανθρώπινης φύσης» προτείνει την «επανιεροποίηση», δηλαδή την αναμάγευση της εσωτερικής φύσης με τη δημιουργία τεχνητών περιοριστικών ταμπού ως αντίτιμο στην από – κοινωνικοποίηση και απομάγευση της εξωτερικής φύσης. Στις χίμαιρες της γενετικής τεχνολογίας για εκτραφέντες και κλωνοποιημένους ανθρώπους και έμβρυα που αναλίσκονται για πειραματικούς σκοπούς, στο όραμα των νανοτεχνολόγων που επινοούν μικροσκοπικά αυτό – αναπαραγόμενα ρομπότ που τριγυρνάνε μέσα στο ανθρώπινο σώμα ώστε να ανακόψουν διαδικασίες γήρανσης ή να ενδυναμώσουν λειτουργίες εγκεφαλικών ημισφαιρίων, στο κορμί που το έχουν στουμπώσει με αυξητικά των επιδόσεων προσθέματα, αλλά και στους μηχανολόγους των ηλεκτρονικών υπολογιστών που με το software που θα έχουν αντλήσει από τους εγκεφάλους μας ευαγγελίζονται όχι μόνο αθανασία αλλά και απεριόριστη τελειότητα – μια τελειότητα στην οποία θα συντήκεται το οργανικά φυόμενο με το τεχνητά πεποιημένο όταν η παραγωγικότητα του ανθρώπινου πνεύματος αποκόπτεται από τη βιωματική υποκειμενικότητα- δεν απαντά με ηθικογνωσιακή επεξεργασία θρησκευτικών παραδόσεων αλλά με την αναστοχαστικοποίηση μιας νεωτερικότητας που διαφωτίζεται για τα δικά της όρια. Και εδώ η ανθρώπινη αξιοπρέπεια που δεν είναι μια ιδιότητα την οποία μπορεί να κατέχει κανείς εκ φύσεως αλλά χαρακτηρίζει αντίθετα εκείνο το «απαραβίαστο» που μπορεί να έχει κάποιο νόημα μόνο στις διαπροσωπικές σχέσεις αμοιβαίας αναγνώρισης. Το σύμπαν των ενδεχόμενων διαπροσωπικών σχέσεων και διαδράσεων είναι εκείνο που έχει ανάγκη και επιδέχεται ηθικές ρυθμίσεις.

Το ερώτημα όμως συνεχίζει να τίθεται πιο επιτακτικά πλέον : η τεχνική πράξη έχει τη μορφή της παρέμβασης ή μήπως και της οικοδόμησης όπως οι υπερασπιστές της φιλελεύθερης ευγονικής επιθυμούν; Γιατί όσο πιο άτεγκτη γίνεται η παρέμβαση στη σύνθεση του ανθρώπινου γονιδιώματος τόσο περισσότερο η κλινική μεταχείριση προσιδιάζει στη βιοτεχνολογική επέμβαση, συσκοτίζοντας τη διαισθητική διάκριση μεταξύ αυτοφυούς και πεποιημένου. «Πρόκειται προφανώς για την εξουσία σημερινών επί επερχόμενων γενεών, που συνιστούν τα ανίσχυρα αντικείμενα προειλημμένων αποφάσεων των σχεδιαστών του σήμερα. Η ανάποδη πλευρά της σημερινής εξουσίας είναι η μεταγενέστερη δουλεία των ζωντανών στους νεκρούς». H Jonas. Όταν το γενετικό υλικό χειραγωγείται με βάση την οπτική ενός δρώντος με εργαλειακό τρόπο, όταν γενετικές επεμβάσεις υπερβαίνουν τα όρια που έχουν τεθεί από τη «λογική της θεραπείας» όπως η αποσόβηση δεινών, στο βαθμό που και σε όποιον μεγαλώνει υποκείμενος σε ευγονική χειραγώγηση, το δικό του σώμα τού αποκαλύπτεται ως κάτι πεποιημένο. Γιατί οι γονείς συνέδεσαν με την απόφαση του γενετικού προγράμματος του παιδιού προθέσεις που μετατρέπονται αργότερα σε προσδοκίες, δίχως να απονέμεται στους αποδέκτες η δυνατότητα μιας αναθεωρητικής στάσης. Όταν αυτός που μεγαλώνει πληροφορηθεί τα σχετικά με το ντιζάιν, που κάποιος άλλος σχεδίασε για την τροποποιητική των χαρακτηριστικών επέμβαση στις δικές του γενετικά καταβολές θα μπορούσε να προκαλέσει την ιλιγγιώδη συνειδητοποίηση ότι η υποκειμενική φύση, την οποία έχουμε βιώσει ως μη υποκείμενη σε έλεγχο, έχει προκύψει από την εργαλειοποίηση ενός κομματιού εξωτερικής φύσης.

Και εδώ η θέση του Habermas είναι απόλυτη: «η κατηγορική προσταγή απαιτεί από τον καθένα να εγκαταλείψει την οπτική του πρώτου προσώπου προς όφελος μιας διυποκειμενικά κοινής οπτικής – του – εμείς, με αφετηρία την οποία μπορούμε όλοι από κοινού να επιτύχουμε γενικεύσιμους αξιακούς προσανατολισμούς». Οι διαδικασίες εκκοινωνισμού μπορεί να μετατρέψουν μια ψυχικά καθηλωτική «επιτροπεία» των παιδιών και να απελευθερωθούν ανα- δραστικά από αυτήν , αλλά ένας εργαλειακός καθορισμός του γενετικού υλικού δεν μπορεί να αναθεωρηθεί διά της κριτικής ιδιοποίησης. Το γενετικό πρόγραμμα είναι βουβό γεγονός στο οποίο δεν μπορεί κανείς να απαντήσει, στο βαθμό που εγκλωβίζουν το εμπλεκόμενο πρόσωπο σε προθέσεις τρίτων εμποδίζοντάς το έτσι να κατανοήσει απροκατάληπτα τον εαυτό του ως τον ενιαίο δημιουργό της δικής του ζωής. Η πατερναλιστική πρόθεση αποτυπώνεται σε ένα αφοπλιστικό γενετικό πρόγραμμα δίχως την αιτιολογημένη προεξόφληση της συναίνεσης του εξαρτώμενου. Ή για να τεθεί πιο ωμά: το προϊόν δεν μπορεί να σχεδιάσει ένα ντιζάιν για το σχεδιαστή. Έτσι στο βιοπολιτικό μέλλον παγιώνεται μια εξάρτηση που δεν είναι αντιστρέψιμη καθώς στηρίζεται σε απόδοση ευθυνών, αποτελεί ξένο σώμα στις αμοιβαία συμμετρικές σχέσεις αναγνώρισης μιας ηθικής και δικαιικής κοινότητας ελεύθερων και ίσων προσώπων.

« Η ζωή σε ηθικό κενό, σε μια μορφή ζωής που πλέον δε θα γνώριζε ούτε καν τον ηθικό κυνισμό δεν θα ήταν άξια να τη ζει κανείς».

"Το μέλλον της ανθρώπινης φύσης Πίστη και γνώση" Jurgen Habermas, Εκδόσεις SCRIPTA

Το άρρητο ως σύμπτωμα .... του συνειδητού

2010-04-11T14:01:00.012+03:00

«Τι είναι για την καρδιά μας ο κόσμος χωρίς αγάπη; Ένα μαγικό φανάρι χωρίς φως! Και μόλις βάλεις μέσα το λαμπάκι αμέσως σχηματίζονται στον άσπρο τοίχο οι πιο πολύχρωμες εικόνες! Όμως ακόμη κι αν δεν είναι άλλο από περαστικά φαντάσματα, αυτά ωστόσο κάνουν την ευτυχία μας, όταν με την αφέλεια των παιδιών στεκόμαστε μπροστά τους και εκστασιαζόμαστε μπροστά στις θαυμαστές οπτασίες».

Αυτά γράφει ο Βέρθερος στο φίλο του Βίλελμ στις 18 Ιουλίου ή καλύτερα ο Γκαίτε στον Kestner, αναφερόμενος στην ερωτική ιστορία που τον χτύπησε σαν κεραυνός κατά τη διάρκεια ενός χορού. Η ατμόσφαιρα των αρχών του 1774 είναι εκείνη που καθόρισε τις αναγκαίες αποκρυσταλλώσεις για να μπορέσει να λάβει σάρκα και οστά το σκοπούμενο έργο. Η τεράστια ανανέωση της ατμόσφαιρας που προκάλεσε η Γαλλική Επανάσταση, το ευαίσθητα ανατρεπτικό πνεύμα του Ρουσσώ, ο κορεσμός από τα αγαθά του πολιτισμού, η απελευθέρωση του συναισθήματος, η έξαψη της επιθυμίας για επιστροφή σε ό,τι το φυσικά στοιχειώδες, η απόσειση των δεσμών μιας παγωμένης πολιτιστικής παράδοσης, η εξέγερση ενάντια στις συμβάσεις και στη στενότητα της αστικής νοοτροπίας, εκφράζουν το πρότυπο για τους εξεγερμένους οπαδούς του ρεύματος που άνθησε εκείνη την εποχή στη Γερμανία και πήρε το όνομά του από το δράμα του Klinger “ Sturn und Drang” ( Θύελλα και Ορμή). Οι τρεις νέοι, Βέρθερος (Γκαίτε), η ηρωίδα του χορού ,Λόττε , και ο Άλμπερτ, ο μετέπειτα μνηστήρας της Λόττε, φίλος του Γκαίτε,(Johann Christian Kestner), έγιναν αχώριστοι και έζησαν εκείνο το θαυμάσιο καλοκαίρι ένα πολύ γερμανικό ειδύλλιο αφού:

«ένας απέραντος νεφελώδης κόσμος αναπαύεται μπροστά στην ψυχή μας, τα αισθήματά μας βυθίζονται και χάνονται μέσα εκεί όπως και το βλέμμα μας και ποθούμε, αχ ποθούμε να παραδώσουμε όλη μας την ύπαρξη για να γεμίσουμε με την απόλαυση ενός μοναδικού, μεγάλου, υπέροχου συναισθήματος. Και αχ όταν τρέχουμε προς τα εκεί, όταν το εκεί γίνεται εδώ , όλα είναι όπως πριν, και στεκόμαστε μέσα στη φτώχεια μας, μέσα στους περιορισμούς μας ενώ η ψυχή μας ποθεί τη χαμένη αναψυχή»

Ο έρωτας του Βέρθερου για τη Λόττε και τα συναισθηματικά του ξεσπάσματα «εξυμνούν» τη διαπίστωση ότι είναι φυλακισμένος στις δομές και τις συμβάσεις της γερμανικής κοινωνίας και απεικονίζουν την περιπέτειά του που έρχεται να εικονογραφήσει παραδειγματικά και μέχρις εσχάτων τη σύγκρουσή του με την κοινωνική πραγματικότητα. Ο Βέρθερος δε μάχεται με και διά του έρωτά του τις ιδέες στις οποίες πιστεύει, ακόμη ούτε και για την ίδια του την ατομική απελευθέρωση. Είναι διαλυμένος αλλά όχι κομματιασμένος. Αισθάνεται από την αρχή την απουσία της αγαπημένης του. αλλά η απουσία αυτή υπάρχει μόνον σαν απουσία του Άλλου: ο Άλλος φεύγει, εγώ μένω. Αυτή η ερωτική απουσία είναι μονής κατεύθυνσης και μπορεί να διατυπωθεί μόνον από αυτόν που μένει, όχι από αυτόν που φεύγει. Ο Βέρθερος γνωρίζει ότι η Λόττε είναι λογοδοσμένη με τον Άλμπερτ, ξέρει καλά ότι η Λόττε δεν του ανήκει, λέει η λογική του, και οι εικόνες από τις οποίες είναι αποκλεισμένος είναι βάναυσες, βάναυσες γιατί μετατρέπουν τον αποκλεισμό του σε εικόνα. Προσπαθεί να φιμώσει την παραληρηματική δύναμη που λέγεται Φαντασιακό. Θυσιάζει την εικόνα στο Φαντασιακό. Ποθεί τον πόθο του – το αγαπημένο του πλάσμα- η Λόττε, δεν είναι πια παρά το έρεισμά του. Κι αν κάποια μέρα πρέπει να αποφασίσει οριστικά να αρνηθεί τον άλλο, το σφοδρό πένθος που θα τον καταλάβει τότε είναι το πένθος για το Φαντασιακό: ήταν μια αγαπημένη δομή. Και τότε αρχίζει ένα είδος μακράς αϋπνίας. Αυτό είναι το καταβλητέο τίμημα: θανατώνοντας την Εικόνα εξαγοράζει τη ζωή του.
Τότε όμως το ερωτευμένο υποκείμενο (Βέρθερος) ακολουθεί τις επιταγές του ερωτευμένου σώματος, που είναι ένα σώμα διάβροχο, σε κατάσταση υγρής διαστολής. Δάκρυα. Δάκρυα και γιατί η καρδιά συνιστά ένα αντικείμενο προσφοράς – έστω κι αν η προσφορά αυτή παραγνωρίζεται ή απορρίπτεται. Για το ερωτευμένο υποκείμενο που πλησιάζοντας την «αίσθηση αλήθειας» όταν σκέφτεται τον έρωτά του, ο Άλλος είναι το αγαθό του και η γνώση του: μόνο αυτό τον γνωρίζει, τον κάνει να υπάρχει μέσα στην αλήθεια του.
«έρχονται στιγμές που δεν μπορώ να καταλάβω πώς ένας άλλος μπορεί, έχει το δικαίωμα να την αγαπά την ώρα που ο έρωτάς μου γι’ αυτήν είναι τόσο αποκλειστικός, βαθύς και πλήρης, την ώρα που δε γνωρίζω, δεν ξέρω, δεν έχω τίποτα άλλο εκτός απ’ αυτήν».

Ο Άλλος, λοιπόν, θεμελιώνει την αλήθεια του. Μόνο με τον άλλο νιώθει «ο εαυτός του». Ξέρει πολύ περισσότερα γι’ αυτόν, απ’ όλους αυτούς που αγνοούν απλώς και μόνο αυτό το στοιχείο που τον αφορά: πώς είναι ερωτευμένος.
Ο Γκαίτε, αιχμάλωτος μιας ρομαντικής εικόνας του Βέρθερου, ανακαλύπτει το βερθερισμό του: η χαρά να υποφέρεις για τον έρωτά σου και η δόξα να πεθαίνεις γι’ αυτόν. Βέβαια ο Βέρθερος αυτοκτονεί γιατί ο έρωτάς του εκμηδενίζει την ελευθερία του.

«λένε πως υπάρχει μια ευγενής ράτσα αλόγων, που όταν έχουν πυρώσει και καταπονηθεί πολύ, μπήγουν τα δόντια από ένστικτο και ανοίγουν μια τους φλέβα, για να μπορέσουν να ανασάνουν πιο ελεύθερα. Το ίδιο νιώθω κι εγώ πολύ συχνά: θα’ θελα να τρυπήσω μια φλέβα μου για να εξασφαλίσω την αιώνια ελευθερία».

Ο ήρωας του Γκαίτε οφείλει να μάθει την αναγκαιότητα του συμβιβασμού. Σύγκρουση- Συμβιβασμός ανάμεσα στον Έρωτα και στο Θάνατο. Η δημιουργία δεν μπορεί να είναι παρά εκεί όπου νικά ο Έρωτας. Στην αγωνιώδη προσπάθεια να φτάσει την αλήθεια και την ηθική αγαθότητα ο Βέρθερος από την κραυγή της Λόττε: «δεν πάει άλλο», και με το αίσθημα της συσσώρευσης των ερωτικών βασάνων, ένα αίσθημα που δε φθείρεται ανάλογα με την έντασή του, ένα αίσθημα σφραγισμένο από μια σειρά διαλείψεων που δείχνουν ότι έχει αποφασίσει να θέσει τέρμα στην επανάληψη, υπομονή μιας ανυπομονησίας, οδηγείται σε μια δυική σχέση που καταργεί και υπονομεύει τη συνενοχή, καταστρέφει τη μέθεξη: λογικό αίσθημα ~ όλα τακτοποιούνται αλλά δε διαρκεί τίποτα, ερωτικό αίσθημα ~ τίποτα δεν τακτοποιείται κι όμως το πράγμα διαρκεί.
Έτσι στο γαλάζιο σακάκι με κίτρινο γιλέκο, μελαγχολική χορεία των οπαδών του, που παθαίνοντας σύγχυση πίστεψαν ότι έπρεπε να μεταβάλουν την ποίηση σε πραγματικότητα, η θρησκεία θα καταδικάσει όχι μόνο τον αυτόχειρα Βέρθερο, αλλά πιθανόν και τον ερωτευμένο, τον ουτοπικό, τον αποσυνάγωγο, αυτόν που «συνδέεται» μόνο με τον εαυτό του. Αλλά χρόνια μετά, το 1824, ο Γκαίτε θα δηλώσει στον Eckermann:

«είναι ένα πλάσμα που, όμοια με τον πελεκάνο, το έθρεψα με το αίμα της καρδιάς μου. Δεν είναι παρά πύραυλοι φωτιάς! Δημιουργούν μέσα μου ένα αίσθημα δυσφορίας και φοβάμαι μήπως νιώσω πάλι την παθολογική κατάσταση που τους εξαπέλυσε… είχα ζήσει, είχα αγαπήσει και είχα υποφέρει πολύ… θα ήταν άσχημο αν ο καθένας δεν είχε περάσει στη ζωή του μια εποχή που να του φαίνεται ότι ο Βέρθερος έχει γραφτεί γι’ αυτόν».
Το βάρος προέρχεται από τη σιωπηλή γνώση.

Goethe: Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου, Εκδόσεις: ΑΓΡΑ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΗ ΤΟΥ ΦΡΟΎ΄ΝΤ

2010-02-07T20:36:00.006+02:00

Ο Φρόυντ στο πιο δημοφιλές βιβλίο του ασχολείται με τα ολισθήματα της γλώσσας, την παρανάγνωση, το ξέχασμα ενός ονόματος ή ξενόγλωσσων λέξεων. Ακόμη αναφέρεται στις πρώτες παιδικές αναμνήσεις ενός ανθρώπου που δείχνουν πώς έχει διατηρήσει ό,τι είναι αδιάφορο και δευτερεύον ενώ δεν υπάρχει στη μνήμη του ενήλικα ούτε ίχνος από τις σημαντικές και συναισθηματικά φορτισμένες εντυπώσεις. Έτσι η αφλογιστία και η αστοχία της μνημονικής λειτουργίας παραπέμπει σε ένα μνημονικό αποτέλεσμα που έχει τη μορφή υποκατάστατου ονόματος ή λέξεων. Μεταξύ του διαταραγμένου στην αναπαραγωγή του ονόματος και του διαταράσσοντος συμπλέγματος ή υφίσταται μια συνάρτηση εξαρχής ή αυτή θεμελιώνεται, συχνά με φαινομενικά επιτηδευμένους τρόπους μέσω επιφανειακών συνειρμών. Έτσι ξεχνάμε ένα όνομα, όταν το ίδιο θίγει δυσάρεστα πράγματα ή όταν συνδέεται με άλλο που έχει την ίδια επίδραση.

Η περίπτωση σχηματισμού καλυπτικών αναμνήσεων χαρακτηρίζεται από το ξέχασμα άλλων πιο σημαντικών εντυπώσεων. Για το Φρόυντ «το ξέχασμα της παιδικής ηλικίας μπορεί να μας δώσει το κλειδί για την κατανόηση εκείνων των αμνησιών, που σύμφωνα με τις νεώτερες διαπιστώσεις μας βρίσκονται στη βάση του σχηματισμού όλων των νευρικών συμπτωμάτων μας».

Ακόμη από πολλές πλευρές επιβάλλεται η υπόθεση ότι στις λεγόμενες πρώτες παιδικές αναμνήσεις δε βρίσκονται τα ίχνη πραγματικών αναμνήσεων, αλλά μια μεταγενέστερη επεξεργασία τους, μια διασκευή που μπορεί να έχει υποστεί τις επιδράσεις ποικίλων μεταγενέστερων ψυχικών δυνάμεων.

Στα ολισθήματα της γλώσσας ο συγγραφέας βλέπει μια αρχική μορφή της συμπύκνωσης, η οποία συμμετέχει με πιο ενεργό τρόπο στη δόμηση του ονείρου. Οι ηχητικές ομοιότητες μπορούν να διευκολύνουν αλλά κι εδώ καλύπτουν τις κρυφές σχέσεις περιεχομένου, ενώ για την παρανάγνωση φαίνεται να υιοθετεί την σκέψη ότι η ενδιάθετη τάση του αναγνώστη είναι εκείνη που αλλοιώνει το κείμενο και προβάλλει μέσα σ’ αυτό κάτι που περιμένει να συμβεί ή που τον απασχολεί χωρίς να αποκλείει και την κινητοποιούμενη άμυνα του αναγνώστη, κινητοποιούμενη από μια οδυνηρή γι’ αυτόν ανακοίνωση ή υπεραπαίτηση που τον οδηγεί μέσω της παρανάγνωσης σε μια διόρθωση υπό την έννοια της απόκρουσης ή της εκπλήρωσης μιας επιθυμίας.

Συνεχίζοντας με την τάση να ξεχνάμε βιώματα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι όχι μόνο σε νευρωτικούς ανθρώπους αλλά και σε υγιείς υπάρχουν ενδείξεις για την ύπαρξη μιας αντίστασης κατά της ανάμνησης οδυνηρών εντυπώσεων. Δεν μπορεί όμως ούτε ο ίδιος να παραστήσει τόσο εξαντλητικά και ταυτόχρονα τόσο εντυπωσιακά αυτό το φαινόμενο και να το αιτιολογήσει ψυχολογικά όσο ο Νίτσε σε έναν από τους αφορισμούς του (Πέραν του καλού και του κακού):

«Το έχω πράξει» λέει η μνήμη μου.

«Αδύνατον να το έχω πράξει» λέει η υπερηφάνεια μου και μένει ανένδοτη.

Τελικά η μνήμη υποχωρεί.

Σύμφωνα με το Ferenczi : «παύει κανείς να υποπίπτει σε παραδρομές, όταν μαθαίνει να διευρύνει τόσο πολύ το πεδίο των δικών του ευθυνών».

Πλησιάζοντας τις πράξεις με χαρακτήρα συμπτώματος (δηλαδή τις τυχαίες πράξεις που δεν επιζητούν το στήριγμα μιας συνειδητής πρόθεσης και δεν έχουν την ανάγκη προσχήματος) όπως είναι η «απώλεια» πραγμάτων, εξηγείται από τον ίδιο ως μια έκφραση χαμηλής εκτίμησης για το χαμένο αντικείμενο ή μιας κρυφής αποστροφής γι’ αυτό ή για το πρόσωπο που το έδωσε. Η απώλεια όμως πολύτιμων πραγμάτων εκφράζει πολύμορφες παρορμήσεις: μπορεί να παριστάνει συμβολικά μια απωθημένη σκέψη, στην οποία το άτομο θα προτιμούσε να κωφεύσει ή και μια θυσία προσφερόμενη στις σκοτεινές δυνάμεις της τύχης, τις οποίες πολλοί εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να λατρεύουν.

Οι άνθρωποι, όταν άρχισαν να σκέφτονται ήταν αναγκασμένοι να διασπάσουν τον εξωτερικό κόσμο ανθρωπομορφικά σε ένα πλήθος προσωπικοτήτων κατ’ εικόνα και ομοίωσή τους. Τα τυχαία συμβάντα που αυτοί ερμήνευαν με τρόπο προληπτικό, ήταν πράξεις και εκδηλώσεις προσώπων. Στη σύγχρονη, φυσικο-επιστημονική κοσμοαντίληψη, η πρόληψη φαίνεται τόσο πολύ εκτός τόπου και χρόνου. Η συνειδητή άγνοια ή και η ασυνείδητη γνώση της ύπαρξης αιτίων πίσω από τις ψυχικές συμπτώσεις είναι η βασικότερη ψυχική ρίζα της πρόληψης, και διαχωρίζοντας τη στάση του από έναν προληπτικό: «δεν πιστεύω πως ένα γεγονός συντελούμενο χωρίς τη συμμετοχή της δικής μου ψυχικής ζωής μπορεί να μου αποκαλύψει κάτι κρυμμένο σχετικά με τη μελλοντική διαμόρφωση της πραγματικότητας. Πιστεύω όμως ότι μια αθέλητη εκδήλωση της δικής μου ψυχικής δραστηριότητας μού αποκαλύπτει οπωσδήποτε κάτι κρυμμένο, το οποίο και πάλι είναι μέρος της δικής μου ψυχικής ζωής». Και η πρόθεση της απωθημένης σκέψης να αποκτήσει συνειδητή υπόσταση;

"Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής" Ζίγκμουντ Φρόυντ Εκδόσεις Επίκουρος

Σα θα γίνουμε άνθρωποι

2010-01-24T17:26:00.010+02:00

Θα μπορούσαμε να φέρουμε άπειρα κομμάτια από το διήγημα αυτό, που κάτω από το ρεαλισμό τους σκεπάζουν καταστάσεις, αισθήματα, ψυχικές τραγωδίες και τραγικότητες υπάρξεων, που όλα μαζί στη σύνθεσή τους αποτελούν ένα συγκλονιστικό πίνακα ζωής που σπαρταράει στο φρικιαστικό σπασμό μιας αδυσώπητης παραμόρφωσης.
Ο συγγραφέας Πέτρος Πικρός επιλέγοντας τους ήρωές του από την περιοχή της αποκλίνουσας συμπεριφοράς, χρησιμοποιώντας τη νατουραλιστική οπτική για να αναδείξει τα κοινωνικά προβλήματα σε συνδυασμό με τις κατακτήσεις του εξπρεσιονισμού, διευκολύνεται από τις πρόσφατα διατυπωμένες θεωρίες του Φρόυντ (το έργο γράφτηκε πριν το 1924) περί κοινωνικού αποκλεισμού και αποκλίνουσας ερωτικής συμπεριφοράς, για να καταλήξει ότι κεντρικό ρόλο κατέχει η αντιπαράθεση σεξουαλικότητας και υποκριτικής κυρίαρχης ηθικής και η δυσπιστία απέναντι σε θεσμούς που λειτουργούν κανονιστικά για τη δημιουργία των ερωτικών σχέσεων.
Κεντρική θέση στη συλλογή διηγημάτων «Σα θα γίνουμε άνθρωποι» κατέχει η Κατίνα της ομότιτλης νουβέλας, που συνίσταται στην ιστορία μιας πόρνης που επιχειρεί μάταια να ξεφύγει από τον «Υπόγειο Παράδεισο» δηλαδή το καταγώγιο που λειτουργεί ως καφέ Αμάν και πορνείο ταυτόχρονα, για να καταλήξει στο τραπέζι του ανατομείου, ανώνυμο πτώμα για τα μαθήματα των φοιτητών της Ιατρικής, ενώ η Θελξινόη, η γυναίκα που το όνειρό της ήταν να γίνει δασκάλα, δέσμια του περιβάλλοντος που τη γέννησε και την εξέθρεψε, απόκληρος της ζωής, συντρίβεται από μηχανισμούς εκμετάλλευσης και καταπίεσης που διαπλέκονται και συνεργάζονται για να συντηρήσουν αυτή την κατάσταση.
« - Δούλεψε Θελξινόη.
Και εγώ θα σε κάνω άνθρωπο.
Η Θελξινόη δουλεύει, δουλεύει, στραγγίζεται στα πόδια της μα πάντα ένα όνειρο την κρατάει σφιχτά.
- Πρέπει να γίνω άνθρωπος. Εγώ δεν ήμουν ταγμένη για δω. Πρέπει να βρω τη θέση μου.
Έτσι περνάει η ζωή όλων αυτών των ανθρώπων που ζουν στο σκοτάδι. Με το όνειρο και τον πόθο να γίνουνε άνθρωποι κατά που τους θέλει η σημερινή κοινωνία».
Η διαλεκτική που συνδέει άρρηκτα τους ανθρώπους και την κοινωνία είναι αυτή που επιτρέπει στα άτομα «να γίνουν άνθρωποι». Στην ίδια λογική, η αστική κοινωνία της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης ακυρώνει την ουσία του ανθρώπου και συντρίβει κάθε μοναχική απόπειρα εξανθρωπισμού. Όπως σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας « αφού η κεντρική ιδέα ήτανε ο ηθικός ξεπεσμός του ανθρώπου που μοιραία κι αναπόφευκτα παρακολουθεί τον υλικό ξεπεσμό, έτσι και η κεντρική ιδέα του «Σα θα γίνουμε άνθρωποι» είναι η υπέρτατη προσπάθεια, ο παραδαρμός και η λαχτάρα των ίδιων χαμένων κορμιών για να υψωθούν, για να λυτρωθούν μέσα από το μαράζι που τους καίει».
Στην ίδια συλλογή υπάρχουν και τρία αντιπολεμικά αφηγήματα αλλά κι ένα διήγημα, το «Χουανίτα» που έχει θέση θετικού παραδείγματος αφού η ηρωίδα του πεθαίνει στο όνομα της κοινωνικής επανάστασης. Αυτή η αισθητική της φρίκης, όπως αποκαλέστηκε από αρκετούς κριτικούς της εποχής, ανιχνεύεται και στο εφιαλτικό σκηνικό του διηγήματος «Μπαλάντα στο φεγγάρι» και είναι αυτή που οδηγεί τον Τέλλο Άγρα να γράψει: οι διαστάσεις του σκόπιμου του ρεαλισμού είναι τεντωμένες ως την ακρότητα της φρίκης όπως οι διαστάσεις της αρχαίας τραγωδίας.
Στην κατηγορία ότι το έργο του Πέτρου Πικρού είναι πορνογραφία (κριτική του Άλκη Θρύλου) θα απαντήσει ο Αντρέας Ερμιάς ή Αιμίλιος Χουρμούζης:
« Κι ύστερα θρυλική μου πριγκηπέσα σε ζάλισε κι εκείνη η γλώσσα των ανθρώπων του έργου, εκείνη η «αργκό» , όπως την λες.
Έχεις δίκαιο. Γιατί ξεχνάς πώς η «υποζωή» εκείνη που περιέχει το έργο είναι τα πίτουρα της «υπερζωής» που ζείτε τόσο αισχρά εσύ και η τάξη σου.
Από το τεχνητό και ψεύτικο περιβάλλον που ζεις, σου είναι αδύνατο να δεις την πραγματικότητα. Αλλιώς θα ’νιωθες μερικά πράγματα που σήμερα σου είναι αδύνατο να νιώσεις.
Θα ‘νιωθες πώς η ζωή των απόκληρων της σημερινής κοινωνίας δεν περιέχει διαφθορά αλλά μονάχα αθλιότητα. Και για την αθλιότητα αυτή το βαρύτατο αίσχος πέφτει εκεί που υπάρχουν οι ρίζες και οι πηγές της.
Και έτσι θα ‘νιωθες πώς δεν μπορεί να ‘ναι πορνογραφία η τέχνη που καταπιάνεται με την αθλιότητα αυτή. Και θα ‘νιωθες ακόμα πώς η εικόνα δύο ανθρωπίνων υπάρξεων που παλεύουν με κάποιον φρικιαστικό βραχνά απάνω στα κρεβάτια του χαμόσπιτου, η εικόνα του αδελφού και της αδελφής, που αγκαλιασμένοι σπαρταράν στα νύχια ενός αλλόκοτου αισθήματος, δεν μπορεί να ‘ναι καθόλου πορνογραφία, γιατί φέρνει όχι την τεχνητή ηδονή αλλά φρίκη.» Η ωμή, ανοικτίρμονα, αλύγιστη, αδυσώπητη περιγραφή του Πέτρου Πικρού μας δείχνει το ηθικό πτώμα το οποίο έφτιαξαν οι άδικοι κοινωνικοί θεσμοί. Τα πρόσωπά του που έχουν καταντήσει μηχανές, μορφές, βραχίονες, χαμένα κορμιά, χωρίς κανένα σκοπό ή ψυχή θέτουν ένα ασφαλές δεδομένο, ένα ζήτημα ηθικής. Είναι ο πόθος προς την ανάσταση, την αναγέννηση. Ο συγγραφέας πιστός στην ιδεολογία του χρησιμοποιεί τους ανθρώπους περισσότερο ως μέσα κι όχι ως σκοπούς γι’ αυτό και ο πόθος της ανάστασης δεν είναι αποτέλεσμα της συναίσθησης της ηθικής πτώσης, είναι μόνο ένα μέσο για να καταδείξει πώς όλοι σκέπτονται «πώς θα γίνουν άνθρωποι» :
Μόνο βουβοί κι αμίλητοι όλοι τους στις γωνιές, εδώ κι εκεί, έβλεπε ο ένας στου αλλουνού τα μάτια την ίδια τη δικιά του τη λαχτάρα…σα γυρίσει κι ο τροχός…σα θα γίνουν άνθρωποι!!!

Πέτρος Πικρός: "Σα θα γίνουμε άνθρωποι" Εκδόσεις ΕΣΤΙΑ

ΠΟΙΗΜΑΤΑ - DEREK WALCOTT

2010-01-14T19:49:00.008+02:00

Σχιζοφρενής , παλεύω ανάμεσα σε δυο στυλ,

το ένα του μεροκαματιάρη της πρόζας, έτσι κερδίζω

την εξορία μου. Σέρνομαι πάνω σ’ αυτή τη παραλία – δρεπάνι,

φεγγαρολουσμένη για μίλια ατέλειωτα,

μαυρίζω, καίγομαι

για να ξεφλουδίσω

αυτή την αγάπη του ωκεανού, αγάπη του εαυτού.

Για ν’ αλλάξεις τη γλώσσα σου πρέπει ν’ αλλάξεις τη ζωή σου.

Δεν μπορώ να κάνω σωστά τα παλιά λάθη.

Κωδίκελος

Είναι αδύνατο να εξέλθουμε της ποίησης του Derek Walcott προκειμένου να συλλάβουμε την υλικότητα, αλλά και κάθε απόπειρα αναφοράς σε μια κάποια υλικότητα επιτελείται μέσω διαδικασιών παραγωγής νοήματος. Το αδιανόητο, το ανείπωτο και το ατέλεστο πειθαρχούνται πριν καν αρθρωθούν.

Μια φύση που περιορίζεται στο να υπηρετεί

τον έπαινο ή την ταπείνωση του ανθρώπου,

υπάρχει ένα ναι χωρίς ερώτηση,

υπάρχει συναίνεση βασισμένη στην άγνοια,

στις ρίζες του μανγκρόβιου σαν χέρια βυθισμένα στο νερό που πολλαπλασιάζει

τις ρίζες του μανγκρόβιου σαν χέρια βυθισμένα στο νερό,

υπάρχουν χώροι

πιο ανοιχτοί απ’ τη συνείδηση.

Κεφάλαιο 21

Δε φοβήθηκε το ύψος των λιτών του στίχων γιατί δε δείλιασε ποτέ μπροστά στις ξεκάθαρες έννοιες και έχοντας κερδίσει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τις αφηρημένες έννοιες μπορεί να μιλήσει σε μια γλώσσα που άλλους , λιγότερο ποιητές, θα τους είχε συνθλίψει.

Μεσοκαλόκαιρο, Τομπάγκο

Πλατιές ακρογιαλιές απ’ τον ήλιο μεθυσμένες.

Ζέστη λευκή.

Ένα πράσινο ποτάμι.

Ένα γεφύρι,

καψαλισμένοι κίτρινοι φοίνικες

απ’ το σπίτι που σε θερινή νάρκη

λαγοκοιμάται όλο τον Αύγουστο.

Μέρες που κράτησα,

μέρες που έχασα,

μέρες που μεγάλωσαν πια, και σαν κόρες

αφήνουν το λιμάνι της αγκαλιάς μου.

Ο Derek Walcott επανεπεξεργάζεται εμπεδωμένους κοινούς τόπους , επικαιροποιεί διλήμματα που έχουν βεβιασμένα υπαχθεί στην αφάνεια του παρωχημένου και αγκαλιάζει την πολλαπλότητα της Καραϊβικής ύστερα από μια προσωπική ενόραση που βασίζεται σ’ ένα ιστορικό όραμα ενός πολύ –πολιτισμικού κατορθώματος. Στο «Γαλέρα Φυγή» γράφει:

Αν το ν’ αγαπήσω αυτά τα νησιά πρέπει να’ ναι το φορτίο μου,

από διαφθορά η ψυχή μου ανοίγει φτερά.

Και λίγους στίχους παρακάτω:

Μέσα μου έχω Ολλανδό, Εγγλέζο και αράπη

Ή δεν είμαι κανένας, ή είμαι ένα έθνος.

Η γλώσσα του είναι τοπική, αλλά η οπτική του είναι παγκόσμια και η ποίησή του ρέει σαν μνήμη κληρονομημένη και συμπληρωμένη από το ιστορικό παρελθόν.

Αρχιπέλαγα

Στο τέλος αυτής της φράσης, θ’ αρχίσει βροχή.

Στην άκρη της βροχής, ένα πανί.

Σιγά σιγά το πανί θα χάσει τη θέα των νησιών

μες στην ομίχλη θα χαθεί η πίστη στα λιμάνια

μιας ολόκληρης φυλής.

Ο δεκαετής πόλεμος τελείωσε.

Της Ελένης τα μαλλιά ένα γκρίζο σύννεφο,

Η Τροία μια τεφροδόχος λευκή

δίπλα στην ψιχάλα της θάλασσας.

Η ψιχάλα τεντώνεται σαν τις χορδές μιας άρπας.

Ένας άντρας με συννεφιασμένα μάτια μαζεύει τη βροχή

και αγγίζει τη χορδή του πρώτου στίχου της «Οδύσσειας».

Αντί να εγκλωβιστεί σε μια περιοχή, άνοιξε τη δική του πατρίδα σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Ίσως να ήταν απίστευτο πως ένα μικρό νησί της Καραϊβικής γέννησε έναν ποιητή παγκόσμιας εμβέλειας αλλά με τον ίδιο τρόπο η «τοπική» ποίηση της αρχαίας Ιωνίας δεν άλλαξε τη φυσιογνωμία της λογοτεχνίας;

Ο φίλος και ομότεχνός του Ιωσήφ Μπρόντσκι περιέγραψε την Καραϊβική σαν την περιοχή που ανακάλυψε ο Κολόμβος, κατέκτησαν οι Άγγλοι και αποθανάτισε ο Derek Walcott.

Από τόσο μακριά

Τα λευκά αμύγδαλα του αγάλματος κοιτάνε

τα κλαδιά της μυγδαλιάς που παλεύουν να ξεντυθούν τη σκιά τους

όπως το κορίτσι το φουστάνι του – μια κίνηση που σπάνια έκανε ποτέ

η αφηρημένη πέτρα.

Ένα ελληνικό πλοίο φορτηγό

περνάει μέσ’ απ’ των κλάδων το δίχτυ,

στον ήχο των τρακτέρ που λατομούν το βράχο

στο αμπάρι του, ένα φορτίο από μαρμάρινα κεφάλια

απ’ τον Ορφέα στον Ωνάση,

η θάλασσα μια σημαία πάντα κρατούσε:

άσπρες ρίγες τα κύματα στο αναλλοίωτο μπλε.

Κροταλίζει το παράθυρο τα’ ουρανού

απ’ τις ταχύτητες που τρίζουνε στην όπισθεν

αλλά κανένα λίθινο κεφάλι δεν κυλάει στην ώχρα σκόνη,

στο χώμα των νησιών μας θεοί δεν είναι θαμμένοι.

Μας τους στείλανε, Σεφέρη,

κι ήταν ήδη πεθαμένοι.

ΑΥΡΙΟ, ΑΥΡΙΟ

Θυμάμαι τις πόλεις που ποτέ δεν είδα

στ’ αλήθεια. Τη Βενετία με τις ασημένιες φλέβες,

το Λένινγκραντ

με τους στριφτούς σαν καραμέλες πυργίσκους, το Παρίσι.

Σε λίγο οι ιμπρεσιονιστές θα φτιάξουν ήλιο απ’ τη σκιά.

Αχ! Και τα στενά να ξετυλίγονται σαν κόμπρες στο Χαϊδεραμπάντ.

Το να ‘ χεις αγαπήσει έναν ορίζοντα είναι απομόνωση,

δένει τα μάτια του οράματος, την εμπειρία στενεύει.

Το πνεύμα πρόθυμο, αλλά ο νους βρόμικος.

Η σάρκα πάει χαμένη κάτω από σεντόνια όλο ψίχουλα,

διευρύνοντας το Weltanschauung με περιοδικά.

Πίσω απ’ την πόρτα, ένας ολόκληρος κόσμος περιμένει,

αλλά τι πόνος

να στέκεσαι με τις βαλίτσες σ’ ένα κρύο σκαλοπάτι όπως η αυγή

ροδίζει τα τούβλα και πριν αρχίσεις να μετανιώνεις,

το ταξί σου πλησιάζει και ακούγεται το κλάξον,

κοντοζυγώνει στο πεζοδρόμιο σαν νεκροφόρα, και μπαίνεις.

Οι αλυσίδες της αποικιοκρατίας και η σύγχυση του ανάμεικτου αίματος τον οδηγούν να γράψει:

Η βία του ζώου πάνω στο ζώο θεωρείται

νόμος της φύσης, αλλά ο άνθρωπος όρθιος

αναζητά τη θεϊκότητά του επιβάλλοντας πόνο,

Για να καταλήξει στους α-ιστορικά φαινομενικά επεξεργασμένους στίχους της άμεσης εμπειρίας:

ΚΑΤΑΛΗΞΗ

Μένω στο νερό κοντά,

μόνος. Χωρίς γυναίκα και παιδιά.

Εκύκλωσα κάθε δυνατότητα

για να καταλήξω σ’ αυτό:

ένα σπίτι χαμηλό δίπλα σε γκρίζο νερό,

με παράθυρα πάντοτε ανοιχτά

μπρος στη ξεθυμασμένη θάλασσα. Αυτά δεν τα διαλέγουμε,

αλλά είμαστε αυτό που φτιάξαμε.

Πονάμε, τα χρόνια περνάνε,

ξεφορτωνόμαστε φορτία αλλά όχι την ανάγκη

του φόρτου. Η αγάπη είναι μια πέτρα

που έκατσε στο βυθό

κάτω από γκρίζο νερό. Τώρα τίποτα δεν ζητώ

από την ποίηση, μόνο ένα αίσθημα αληθινό,

κανέναν οίκτο, καμιά φήμη, καμιά γιατρειά. Σιωπηλή

γυναίκα μου,

μπορούμε να καθίσουμε κοιτάζοντας το γκρίζο νερό

και μια ζωή πλημμυρισμένη

μετριότητα και σκουπίδια,

βράχοι να σταθούμε στη ζωή.

Ο Derek Walcott γεννημένος το 1930 στη Σάντα Λουτσία, ιδρυτής του διάσημου Trinidad Theatre Workshop, βραβεύτηκε το 1992 με Νόμπελ Λογοτεχνίας. H ποίησή του είναι ένα αγώνισμα που ασκείται στις ρωγμές και τις ασυνέχειες του λόγου.

ΕΡΩΤΑΣ ΚΙ ΕΡΩΤΑΣ ΞΑΝΑ

Θα ‘ ρθει καιρός

που μ’ έξαρση

θα καλωσορίζεις τον εαυτό σου

σαν θα φτάνεις στη δική σου πόρτα, στον δικό σου

καθρέφτη,

κι ο ένας χαμογελώντας θα καλωσορίζει τον άλλο

και κάτσ’ εδώ θα λέει. Τρώγε.

Θα αγαπήσεις ξανά τον ξένο που ήταν ο εαυτός σου.

Δώσε κρασί. Δώσε ψωμί. Δώσε πίσω την καρδιά σου

στον εαυτό της, στον άγνωστο που σ’ αγάπησε

όλη σου τη ζωή, που εσύ αγνόησες

για κάποιον άλλο, που σ’ έχει αποστηθίσει.

Κατέβασε τα ερωτικά γράμματα απ’ το ράφι,

τις φωτογραφίες, τα απελπισμένα σημειώματα,

ξεφλούδισε από τον καθρέφτη την εικόνα σου.

Κάθισε. Απόλαυσε τη ζωή σου.

"ΠΟΙΗΜΑΤΑ" DEREK WALCOTT Εκδόσεις Καστανιώτη

Πέρα από το καλό και το κακό

2009-12-29T18:39:00.003+02:00

Ω καρδιά, στάθηκες καλά, οι ελπίδες έμειναν δυνατές: τώρα κράτα τις πύλες σου ανοιχτές για καινούριους φίλους! Άσε τους παλιούς! Άσε τις αναμνήσεις! Αν ήσουν κάποτε νέα –τώρα είσαι νεότερη!
Από τα ψηλά βουνά: επωδή

Το έργο γραμμένο από το καλοκαίρι του 1885 ως την άνοιξη του 1886 αποβλέπει να προετοιμάσει όχι τη φιλοσοφία του μέλλοντος, αλλά ένα νέο είδος φιλοσοφίας, απελευθερώνοντας το πνεύμα από τις «προκαταλήψεις» των φιλοσόφων. Έτσι ενώ ο Ζαρατούστρα βλέπει πολύ μακριά (1883-1884) το παρόν έργο είναι αναγκασμένο να συλλάβει ό,τι είναι πιο κοντά, το επίκαιρο. Ξεκινώντας από τις προκαταλήψεις των φιλοσόφων και με την αβεβαιότητα ή ακόμη και την άγνοια αναρωτιέται αν το πρόβλημα της αξίας της αλήθειας στάθηκε μπροστά μας ή μήπως σταθήκαμε εμείς μπροστά σ’ αυτό το πρόβλημα. Ποιος είναι ο Οιδίποδας; Ποιος η Σφίγγα; Πρόκειται για μια συνάντηση ερωτημάτων και ερωτηματικών, από τη στιγμή που μια φιλοσοφία αρχίζει να πιστεύει στον εαυτό της, δημιουργεί πάντα τον κόσμο σύμφωνα με τη δική της εικόνα, δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Η φιλοσοφία είναι η ίδια η τυραννική ενόρμηση, η πιο πνευματική θέληση για δύναμη.
Η ανακάλυψη του Καντ, των συνθετικών απριόρι κρίσεων και της ιδιότητάς τους που τις έκανε δυνατές, οδηγεί το Νίτσε στην αντικατάσταση του καντιανού ερωτήματος «πώς είναι δυνατές οι απριόρι συνθετικές κρίσεις;» με ένα άλλο «γιατί είναι απαραίτητη η πίστη σε τέτοιες κρίσεις;», και η κατάληξη του μεγάλου φιλοσόφου είναι: «οι απριόρι συνθετικές κρίσεις δεν μπορεί να είναι καθόλου «δυνατές», δεν έχουμε κανένα δικαίωμα σ’ αυτές, στα στόματά μας δεν είναι τίποτα άλλο από εσφαλμένες κρίσεις. Αλλά η πίστη στην αλήθεια τους είναι φυσικά απαραίτητη ως πίστη πρώτου πλάνου και οπτική μαρτυρία που ανήκει στη βασιζόμενη στις προοπτικές οπτική της ζωής».

Στη λέξη «θέληση» του Σοπενάουερ απαντά με μια ενότητα μόνον ως λέξη και προτρέπει όλους μας να γίνουμε πιο προσεκτικοί γιατί σε κάθε «θέλειν» υπάρχει πριν απ’ όλα, μια πολλαπλότητα αισθήσεων, συγκεκριμένα η αίσθηση της κατάστασης από την οποία φεύγουμε, η αίσθηση της κατάστασης προς την οποία πηγαίνουμε, η αίσθηση αυτού του «φεύγω» και «πηγαίνω» και μετά μια συνοδεύουσα μυϊκή αίσθηση που μπαίνει στο παιχνίδι μέσω ενός είδους συνήθειας από τη στιγμή που «θέλουμε».
Στη συνέχεια εισάγει τη βασική του πρόταση σύμφωνα με την οποία η ζωή είναι θέληση για δύναμη ή ο κόσμος ιδωμένος εκ των ένδον είναι θέληση για δύναμη και τίποτε άλλο. Στη σκέψη του Νίτσε η θέληση για δύναμη παίρνει τη θέση τόσο του έρωτα όσο και του καθαρού πνεύματος. Έτσι το φιλοσοφείν γίνεται ένας τρόπος ή τροποποίηση της θέλησης για δύναμη. Ενώ σύμφωνα με τον Πλάτωνα το καθαρό πνεύμα συλλαμβάνει την αλήθεια, σύμφωνα με το Νίτσε το μη καθαρό πνεύμα, ή ένα είδος μη καθαρού πνεύματος, είναι η μόνη πηγή της αλήθειας. Οι «αποπειρώμενοι» φιλόσοφοι είναι αυτοί οι φιλόσοφοι του μέλλοντος ή τα ελεύθερα πνεύματα που ξέρουν πώς να συντηρούν τον εαυτό τους γιατί αυτή είναι η καλύτερη δοκιμή της ανεξαρτησίας.
Στο τρίτο μέρος του έργου, μιλώντας για τη θρησκευτική φύση, προχωρεί σε μια δικαίωση του Θεού, δικαίωση όμως αθεϊστική , διότι η απιστία των ανθρώπων δεν καταστρέφει τη ζωή ή το είναι του Θεού. Σημαίνει ότι ακόμη και όταν ζούσε ο Θεός, ποτέ δεν ήταν αυτό που πίστευαν γι’ αυτόν πως ήταν οι πιστοί του, δηλαδή αθάνατος. Έτσι η αθεϊστική υπόδειξη ή η μη θεϊστική θρησκευτικότητα βασίζεται στο γεγονός ότι η νεωτερική φιλοσοφία ήταν αντιχριστιανική αλλά όχι αντιθρησκευτική. Για το Νίτσε, το μεγάλο στυλ της Παλαιάς Διαθήκης προβάλλει το μεγαλείο, όχι του Θεού, αλλά αυτού που ήταν κάποτε ο άνθρωπος: τόσο ο άγιος Θεός όσο και ο άγιος άνθρωπος είναι δημιουργήματα της ανθρώπινης θέλησης για δύναμη. Δεν εννοεί ότι ο Θεός πρέπει να θυσιαστεί για χάρη του Μηδενός, αν και αναγνωρίζει τη θανάσιμη αλήθεια ότι ο Θεός πέθανε, αποβλέπει στο να τη μετασχηματίσει σε μια εμπνέουσα τη ζωή αλήθεια ή μάλλον στο να ανακαλύψει στα βάθη της θανάσιμης αλήθειας το αντίθετό της. Στην προϊστορία οι άνθρωποι θυσίαζαν στους θεούς τους ανθρώπους, ίσως κι εκείνους που αγαπούσαν περισσότερο, αργότερα στην εποχή της ηθικής της ανθρωπότητας, οι άνθρωποι θυσίαζαν στους θεούς τους το ισχυρότερο ένστικτο που είχαν, τη «φύση» τους, τώρα πια τους έμεινε να θυσιάσουν τον ίδιο το Θεό και από σκληρότητα προς τον εαυτό τους να λατρέψουν το Μηδέν. Η λατρεία του Μηδενός αποδεικνύεται η αναπόφευκτη μετάβαση από κάθε είδος άρνησης του κόσμου στο πιο απεριόριστο Ναι: στο αιώνιο λέγειν – Ναι σε κάθε πράγμα που ήταν και είναι. Αυτός ο μετασχηματισμός του αρνούμενου τον κόσμο τρόπου σκέψης στο αντίθετο ιδεώδες συνδέεται με τη συνειδητοποίηση ή τη μαντεία ότι η πέτρα, η ηλιθιότητα ή το μηδέν στο οποίο έχει θυσιαστεί ο Θεός είναι στον «νοητό χαρακτήρα» του η θέληση για δύναμη.
Στη φυσική ιστορία της ηθικής (έκτο μέρος) ο Νίτσε αντιτίθεται σε κάθε υποταγή σε αυθαίρετους νόμους: καθετί που έχει αξία, κάθε ελευθερία προκύπτει από έναν καταναγκασμό μακράς διάρκειας, ο οποίος ασκήθηκε από αυθαίρετους, παράλογους νόμους, αυτός ο καταναγκασμός εκπαίδευσε το πνεύμα στην ελευθερία, όσο για τη ρασιοναλιστική ηθική, αυτή συνίσταται κυρίως στην ταύτιση του καλού με το χρήσιμο και το ευχάριστο και συνεπώς στον υπολογισμό των συνεπειών, είναι ωφελιμιστική. Κλασικός εκπρόσωπός της είναι ο πληβείος Σωκράτης. Για τον Νίτσε «η ηθική είναι σήμερα στην Ευρώπη, ηθική του αγελαίου ζώου». Μιλά για το αγελαίο ένστικτο της υποταγής που είναι σήμερα σχεδόν καθολικά έμφυτο και μεταβιβασμένο κληρονομικά. Είναι αυτή η αγελαία ηθική που φτάνοντας στις έσχατες συνέπειές της, παίρνει το μέρος των ίδιων των εγκληματιών και φοβάται να επιβάλλει την τιμωρία, ικανοποιημένη με το να καταστήσει τους εγκληματίες αβλαβείς. Έτσι η στροφή από την αυτονομία της αγέλης στην κυριαρχία των φιλοσόφων του μέλλοντος είναι συναφής με τον μετασχηματισμό της λατρείας του Μηδενός στο απεριόριστο Ναι σε καθετί που ήταν και είναι. Αυτός ο μετασχηματισμός θα είναι προφανώς λογικός και οι φιλόσοφοι του μέλλοντος πρέπει να είναι ικανοί να αντέξουν το βάρος της ευθύνης για το μέλλον του ανθρώπου. Αναφερόμενος στους λόγιους της εποχής του τους καλεί να βάλουν τέρμα στον υπερβολικό τρόπο με τον οποίο η αποεαυτοποίηση και η αποπροσωποποίηση του πνεύματος εξυμνούνται ως λύτρωση και μεταμόρφωση λες κι είναι αυτοσκοπός: «ο αντικειμενικός άνθρωπος είναι ένα όργανο, ένα πολύτιμο όργανο που εύκολα μπορεί να χαλάσει, ένα όργανο μέτρησης και καθρέφτης που πρέπει να το σεβόμαστε και να το τιμάμε, αλλά δεν είναι σκοπός, τέρμα και άνοδος, δεν είναι συμπληρωματικός άνθρωπος, στον οποίο δικαιώνεται το υπόλοιπο της ενθαδικής ύπαρξης, δεν είναι συμπέρασμα». Με τη δράση του δίνει τέλος στην κυριαρχία της α-νοησίας (απουσία νοήματος) και της τύχης. Η φυσικοποίηση του ανθρώπου, ως η πράξη της ύψιστης μορφής της θέλησης για δύναμη του ανθρώπου, είναι συγχρόνως το αποκορύφωμα της ανθρωποποίησης του μη ανθρώπινου.
Ο άνθρωπος δεν μπορεί να πει Ναι στους φιλοσόφους του μέλλοντος δίχως να πει Ναι και στο παρελθόν. Υπάρχει όμως η μεγάλη διαφορά ανάμεσα σ’ αυτό το Ναι και στο απεριόριστο Ναι σε καθετί που ήταν και είναι. Τα ύψιστα προβλήματα αποδιώχνουν ανελέητα όποιον τολμά να τα πλησιάσει δίχως να είναι, μέσω του ύψους και της δύναμης της πνευματικότητάς του, προκαθορισμένος για να τα λύσει. Αναφερόμενος στον εκδημοκρατισμό της Ευρώπης τον οριοθετεί ως μια αθέλητη διευθέτηση για τη δημιουργία τυράννων ακόμη και με την πιο πνευματική έννοια της λέξης, ενώ θεωρεί την κάθε ανύψωση του τύπου «άνθρωπος» ως έργο μιας αριστοκρατικής κοινωνίας, έργο μιας κοινωνίας που πιστεύει σε μια μακρά κλίμακα βαθμίδων ιεραρχίας και διαφορών αξίας μεταξύ ανθρώπου και ανθρώπου και χρειάζεται τη δουλεία με τη μια ή την άλλη έννοια. Δέχεται την ύπαρξη ηθικής των κυρίων και ηθικής των δούλων και ότι κάθε κοινότητα κάνει τον άνθρωπο κάπως, κάπου, κάποτε, κοινό.

Φρίντριχ Νίτσε "Πέρα από το καλό και το κακό" Νησίδες